Czemu należy brać pod uwagę kontekst

Zrozumienie kontekstu jest potrzebne, bo projekt urbanistyczny czy architektoniczny nigdy nie powstaje na czystej kartce. Zawsze dopisuje się do tego, co już działa: do tkanki, krajobrazu, klimatu i ludzi. Rozumienie tego „czegoś” rozstrzyga, czy nowa inwestycja wzmocni, czy rozbije zastaną sytuację czy uwarunkowania. Dotyczy to nie tylko formy miasta czy przedmieścia, ale również sposobu funkcjonowania dotychczasowych (i paradoksalnie również przyszłych) mieszkańców, czyli tego, co nazywamy kulturą użytkowania miejsca. Poniżej siedem funkcji, jakie kontekst pełni w projektowaniu, oraz spektrum postaw wobec niego.

Cytaty podano w oryginale z przekładem własnym w nawiasie.
Wpis wykorzystuje AI do dyskusji o doborze źródeł i do przyspieszenia pisania, Autorka odpowiada sama za całość przedstawionej treści.

Siedem funkcji kontekstu

1. Orientacja i czytelność

Kevin Lynch otwiera The Image of the City stwierdzeniem: „Nothing is experienced by itself, but always in relation to its surroundings” (nic nie jest doświadczane samo w sobie, lecz zawsze w relacji do otoczenia).¹ Ludzie poruszają się po mieście dzięki jego mentalnemu obrazowi: ścieżkom, krawędziom, węzłom, dominantom. Interwencja, która ignoruje istniejące osie, widoki i hierarchię przestrzeni, zaburza ten obraz, a miasto staje się trudniejsze do zrozumienia i do poruszania się.

Gordon Cullen nazywał townscape wprost „the art of relationship” (sztuką relacji).² Wartość miejsca leży nie w pojedynczym budynku, lecz w tym, jak budynki ze sobą współgrają.

2. Tożsamość i identyfikacja

Zanim genius loci stało się kategorią fenomenologiczną, Alexander Pope pisał o projektowaniu ogrodów: „Consult the genius of the place in all” (we wszystkim radź się ducha miejsca).³ Christian Norberg-Schulz przekłada tę ideę na teorię architektury. Miejsce to konkretna całość, czyli materiał, światło, rzeźba terenu, skala i charakter, a nie abstrakcyjna przestrzeń.

Celem budowania jest według niego „to make a site become a place” (uczynić z terenu miejsce), czyli wydobyć znaczenia, które otoczenie już w sobie nosi.⁴ Wskazuje dwie funkcje egzystencjalne: orientację (wiem, gdzie jestem) i identyfikację (czuję, jakie to miejsce jest i że do niego przynależę).⁵ Brak tego prowadzi do bezmiejscowości w rozumieniu Edwarda Relpha: tożsamość miejsc słabnie, aż stają się podobne nie tylko z wyglądu, ale i w sposobie, w jaki są odczuwane.⁶

3. Ciągłość tkanki i jej zdolność adaptacji

To argument morfologiczny, najbardziej operacyjny. Układ ulic, podział na działki, typologia zabudowy i ziarno tkanki zmieniają się, choć tempo tych zmian bywa zróżnicowane: plan ulic trwa stulecia, budynki dekady, funkcje niekiedy jedynie lata.⁷ Stewart Brand opisał tę samą logikę w skali budynku jako warstwy zmieniające się z różną prędkością.⁸ Projekt, który szanuje trwalsze warstwy (rytm parcel, linie zabudowy, ciągłość pierzei), zachowuje to, co daje miastu odporność i zdolność do stopniowej przemiany.

4. Warunki przyrodnicze i klimatyczne

Kontekst to także rzeźba terenu, wody, przewietrzanie, nasłonecznienie i istniejąca zieleń, również nieformalna. Ignorowanie ich kosztuje; bo wynikają z tego przegrzewanie zabudowy i przestrzeni między budynkami, zalewanie terenów i piwnic, utrata korytarzy ekologicznych. Argumenty te nabierają na ważności w kontekście adaptacji do zmiany klimatu.

5. Kontekst społeczny

Rozumiemy to pojęcie jako zespół obejmujący obecnych użytkowników, ich codzienne praktyki i sieci relacji. Jane Jacobs pokazywała, że życie ulicy wynika z gęstości, mieszania funkcji i drobnej skali, czyli z kontekstu, który łatwo zniszczyć jednym „porządkującym” projektem.⁹

6. Zasoby i koszty

Wykorzystanie już istniejącej infrastruktury, ponowne użycie już obecnych budynków to nie tylko działania zmierzające do ograniczenia śladu węglowego. Jacobs ujęła to zwięźle: „Old ideas can sometimes use new buildings. New ideas must use old buildings” (stare idee mogą czasem korzystać z nowych budynków, nowe idee muszą korzystać ze starych).¹⁰ Starsza, tańsza zabudowa jest inkubatorem nowych funkcji, a praca z kontekstem jest zwykle tańsza i bardziej zrównoważona w ekologicznym rozumieniu tego sformułowania niż zastępowanie go.

7. Legitymizacja

Projekt czytelnie zakorzeniony w miejscu łatwiej zyskuje akceptację mieszkańców, bo nawiązuje do tego, co już znają i cenią. Prof. Krystyna Pawłowska wiąże jakość przestrzeni miejskiej właśnie z poczuciem jej swojskości, czyli bliskości i oswojenia.¹¹

Czego kontekst nie oznacza

Kontekstualizm nie oznacza kopiowania. Rozpiętość postaw jest duża, od mimetycznego dopasowania po świadome zerwanie.

Mimetyczne dopasowanie. Nowa zabudowa wpisuje się w skalę, rytm i materiał otoczenia, często przez kontynuację typu i formy.¹²

Dialog i kolaż. Kontekstualizm jako nurt został nazwany na początku lat 70.¹³ Colin Rowe i Fred Koetter proponują miasto jako kolaż, w którym nowe i stare fragmenty współistnieją, zamiast podporządkowywać się jednej wizji.¹⁴

Regionalizm krytyczny. Strategią Kenneth’a Framptona jest „to mediate the impact of universal civilization” (łagodzić wpływ uniwersalnej cywilizacji) elementami wyprowadzonymi ze specyfiki miejsca: topografii, klimatu, światła i tektoniki, a nie scenograficznych cytatów.¹⁵ Sam termin wprowadzili wcześniej Alexander Tzonis i Liane Lefaivre.¹⁶

Krytyka esencjalizmu. Pojęcie genius loci bywa krytykowane za założenie, że miejsce ma jeden stały „charakter”. W rzeczywistości jest on warstwowy, sporny i zmienny. Massey proponuje w zamian rozumienie miejsca jako otwartego splotu relacji.¹⁷ Genius loci bywa też używane do blokowania wszelkiej zmiany albo do pastiszu.

Antykontekstualizm. Najdalej idzie Rem Koolhaas, który w The Generic City przewrotnie ogłasza wyzwolenie od tożsamości hasłem „down with character!” (precz z charakterem!).¹⁸

Kontekst jako ograniczenia i zasoby

Najbardziej użyteczne podejście traktuje kontekst nie jako wzór do naśladowania, ale jako zestaw ograniczeń i zasobów.¹⁹ Najpierw trzeba je rozpoznać: co jest trwałe, co cenne, co działa, a co jest problemem. Potem świadomie zdecydować, co się kontynuuje, co przekształca, a z czym się zrywa, i umieć to uzasadnić.

W praktyce przekłada się to na bardzo konkretne decyzje: linię i wysokość zabudowy, rytm działek, ciągłość parteru, osie widokowe, materiał, relację budynku z ulicą.

Projektowanie bez rozpoznania terenu a zdrowie użytkowników

Budynek i zagospodarowanie działki zaprojektowane bez analizy terenu przenoszą błędy miejsca na zdrowie ludzi, którzy będą w nich mieszkać lub pracować przez dziesięciolecia. Skutki są trwałe, bo dotyczą decyzji, których po realizacji nie da się zmienić, w tym w szczególności: orientacji, posadowienia, wysokości, wejść i relacji z otoczeniem.

Szczególnie trwałe są błędy w powiązaniach z zewnętrzem. Działka nie jest zamkniętą całością, lecz fragmentem kilku sieci jednocześnie: ulic i ścieżek pieszych, transportu publicznego, usług i przestrzeni publicznych, zieleni i wód, infrastruktury technicznej. Projekt, który tych sieci nie rozpoznaje, łatwo tworzy enklawę: ogrodzone osiedle z jednym wjazdem, budynek odwrócony od ulicy, teren bez przejść do sąsiednich kwartałów.

Konsekwencje braku powiązań dotyczą kilku skal jednocześnie:

• Codzienna mobilność. Objazdy zamiast bezpośrednich dojść do przystanku, szkoły czy sklepu wydłużają drogę i zniechęcają do chodzenia. Rośnie zależność od samochodu i maleje aktywność fizyczna.²⁸ ²⁹ Najmocniej odczuwają to dzieci, osoby starsze i osoby z niepełnosprawnościami.
• Relacje społeczne. Brak ciągów pieszych, przestrzeni wspólnych i aktywnego parteru w ścianie sąsiadujących bezpośrednio z ulicą pierzei budynków ogranicza przypadkowe spotkania, z których rodzą się więzi sąsiedzkie. Grozi to izolacją, która podnosi ryzyko zachorowań na wiele chorób.³⁶
• Bezpieczeństwo. Granica działki w postaci ślepej ściany lub ogrodzenia odbiera ulicy naturalny nadzór w postaci oczu sąsiadów i użytkowników skierowanych na ulicę. Teren staje się mniej bezpieczny zarówno dla użytkowników budynku, jak i przechodniów.⁹ ³⁵
• Próg między wnętrzem a zewnętrzem. Brak stref pośrednich, takich jak przedogródki, podcienia, balkony czy czytelne wejścia, utrudnia stopniowe przejście od przestrzeni prywatnej do publicznej. Użytkownicy rzadziej wychodzą na zewnątrz i słabiej identyfikują się z otoczeniem.
• Przyroda i woda. Przerwanie ciągłości zieleni i korytarzy ekologicznych zubaża bioróżnorodność i odbiera użytkownikom kontakt z naturą.³⁰ ³² Zignorowanie spływu wód opadowych z i na sąsiednie działki prowadzi do podtopień.
• Infrastruktura i służby. Niedostateczne połączenie z siecią drogową utrudnia dojazd karetki, straży pożarnej czy odbiór odpadów. W sytuacji zagrożenia przekłada się to bezpośrednio na zdrowie i życie.

Brak powiązań działa też w drugą stronę. Zamknięta, wygrodzona enklawa przecina sieć, z której korzystają sąsiedzi, i pogarsza funkcjonowanie całej dzielnicy. Koszty zdrowotne ponoszą więc nie tylko przyszli użytkownicy nowej inwestycji.

Zdrowie fizyczne

Światło dzienne i sen. Bez analizy przesłaniania przez sąsiednią zabudowę, zieleń i rzeźbę terenu powstają pomieszczenia z niedoborem światła. Mniejsza ekspozycja na światło dzienne wiąże się z gorszą jakością snu i zaburzeniami rytmu dobowego.²⁰ Polskie warunki techniczne wprowadzają z tego powodu minimalne wymagania nasłonecznienia pomieszczeń mieszkalnych.²¹

Przegrzewanie. Przeszklone elewacje zachodnie, brak cienia i zablokowane przewietrzanie podnoszą temperaturę wewnątrz podczas upałów. Stres cieplny zwiększa umieralność i liczbę hospitalizacji, zwłaszcza wśród osób starszych i przewlekle chorych.²² Ochrona przed nadmiernym ciepłem w mieszkaniu jest jednym z zaleceń WHO dotyczących zdrowia w budynkach mieszkalnych.²³

Wilgoć i pleśń. Lokalizowanie zabudowy bez uwzględnienia relacji z ciekami i zbiornikami wodnymi, a następnie pominięcie badań gruntowo-wodnych, prowadzą do zawilgocenia i zalewania kondygnacji podziemnych. Wilgoć i pleśń w domu są powiązane z problemami w funkcjonowaniu układu oddechowego oraz astmą.²⁴

Hałas. Sypialnie od strony arterii lub torów to skutek nierozpoznania źródeł hałasu. Przewlekła ekspozycja na hałas środowiskowy zaburza sen i zwiększa ryzyko chorób układu krążenia.²⁵ ²⁶ Zagospodarowanie działki w takich lokalizacjach nie pozwala też na pełne wykorzystanie terenów otwartych do wypoczynku i rekreacji.

Jakość powietrza. Wejścia, okna i place zabaw lokowane w strefie spalin zwiększają ekspozycję na pyły i tlenki azotu, szkodliwe dla układu oddechowego i krążenia.²⁷

Aktywność fizyczna. Budynek bez powiązań z siecią pieszą, przystankami i usługami wymusza jazdę samochodem. Środowisko mniej przyjazne pieszym wiąże się z niższą aktywnością fizyczną i wyższym ryzykiem otyłości.²⁸ ²⁹

Zanieczyszczenie gruntu. Na terenach poprzemysłowych brak badań gleby oznacza ryzyko kontaktu z zanieczyszczeniami w ogródkach i na terenach rekreacji, szczególnie dla dzieci.

Zdrowie psychiczne

Kontakt z naturą. Brak widoku na zieleń odbiera użytkownikom jedno z najlepiej udokumentowanych źródeł regeneracji psychicznej. Klasyczne badanie Rogera S. Ulricha pokazało szybszy powrót do zdrowia pacjentów, którzy przebywali w salach szpitalnych z widokiem na drzewa.³⁰ Teoria regeneracji uwagi i nowsze przeglądy badań wiążą kontakt z naturą z mniejszym stresem i lepszym samopoczuciem.³¹ ³²

Stres środowiskowy. Hałas, tłok, brak prywatności i wgląd w okna z sąsiedniej zabudowy są przewlekłymi stresorami, powiązanymi z gorszym zdrowiem psychicznym.³³ Badania neuroobrazowe wskazują, że życie w mieście zmienia przetwarzanie stresu społecznego.³⁴

Poczucie bezpieczeństwa. Ślepe ściany od ulicy, nieczytelne wejścia i zaułki bez naturalnego nadzoru obniżają poczucie bezpieczeństwa i zniechęcają do korzystania z otoczenia.³⁵ Jane Jacobs opisała to zjawisko jako brak „oczu na ulicę”.⁹

Izolacja społeczna. Budynek odcięty od sieci ulic, usług i przestrzeni wspólnych utrudnia kontakty sąsiedzkie. Słabe więzi społeczne są czynnikiem ryzyka porównywalnym z klasycznymi czynnikami zdrowotnymi.³⁶

Tożsamość i przywiązanie do miejsca. Budynek, który nie odpowiada charakterowi miejsca, utrudnia identyfikację z nim, czyli to, co Christian Norberg-Schulz i Edward Relph uznawali za podstawę zakorzenienia.⁵ ⁶

Projekty powtarzalne: generyczny obiekt, specyficzne miejsce

Budynki modułowe i projekty typowe (katalogowe, „gotowe”) są z założenia projektowane niezależnie od miejsca. Cały ciężar dopasowania do terenu przechodzi więc na wybór działki, ustawienie budynku i zagospodarowanie otoczenia. Jeśli ten etap jest formalnością, opisane wyżej ryzyka występują w spotęgowanej formie.

Projekt typowy powstaje dla działki idealnej: płaskiej, z dojazdem od określonej strony i ogrodem od południa. Prawo wymaga jego adaptacji do konkretnej lokalizacji, w tym opracowania zagospodarowania działki i dostosowania posadowienia do warunków gruntowych.³⁷ W praktyce adaptacja często sprowadza się do lustrzanego odbicia rzutu i korekty fundamentów. Pytanie, czy budynek w ogóle pasuje do miejsca, zwykle nie pada.

Typowe skutki dla użytkowników:

• Orientacja narzucona przez rzut. Gdy dojazd jest od innej strony niż w projekcie, salon trafia na północ, a słońce dostają garaż i komunikacja. Mieszkańcy płacą za to komfortem i energią.
• Niedopasowanie do rzeźby terenu i wody. Dom zaprojektowany do wzniesienia na płaskim terenie, postawiony na stoku, wymaga wykopów, murów oporowych i nasypów. Piwnica bez rozpoznania wód gruntowych staje się źródłem stałego zawilgocenia. Lekkie posadowienie modułów kusi z kolei, by pominąć badania gruntowo-wodne.
• Brak relacji z sąsiedztwem i ulicą. Okna wprost na okna sąsiada, taras w cieniu, sypialnia od drogi. Od frontu ślepa ściana garażu i brama zamiast wejścia.
• Działki resztkowe. Zespoły modułowe, np. tymczasowe szkoły, mieszkania interwencyjne czy osiedla dla uchodźców, często trafiają na tereny przy torach, arteriach i na dawnych terenach przemysłowych. Wybór podyktowany jest dostępnością i szybkością procedur, a nie jakością miejsca.
• Enklawa zamiast fragmentu miasta. Zespoły stawiane jako ogrodzone wyspy, bez przejść, przestrzeni wspólnych i usług w zasięgu pieszym, sprzyjają izolacji i stygmatyzacji mieszkańców.
• Tymczasowość, która staje się trwała. Rozwiązania planowane na kilka lat często zostają na dekady.³⁸ Kompromisy w lokalizacji obciążają użytkowników dłużej, niż zakładano.

Skutek całościowy jest poważniejszy niż suma pojedynczych błędów. Setki projektów katalogowych na tanich działkach z dala od usług i transportu tworzą rozproszony krajobraz suburbanizacji, zależny od samochodu i kosztowny w obsłudze infrastrukturą.³⁹ ⁴⁰ To polskie wydanie bezmiejscowości Edwarda Relpha⁶, opisane reportersko przez Filipa Springera.⁴¹

Zasada jest prosta: obiekt może być generyczny, ale jego osadzenie musi być specyficzne. Prefabrykacja i systemy modułowe zwykle dają sporą swobodę konfiguracji i orientacji, trzeba ją tylko wykorzystać.⁴² ⁴³ W praktyce oznacza to:

1. Najpierw rozpoznać działkę, potem wybrać projekt lub system.
2. Traktować adaptację jako rzeczywiste projektowanie: obrót i odbicie bryły, przesunięcie otworów, dopasowanie posadzki do terenu i wejścia do dojścia.
3. Zaprojektować zagospodarowanie działki jako równorzędną część projektu: dojścia, przestrzenie wspólne, zieleń, retencję, cień i strefy wejściowe.
4. Włączyć budynek lub zespół w sieć ulic i usług, z przejściami do sąsiednich terenów zamiast ogrodzenia.
5. Traktować lokalizację tymczasową tak, jakby miała być trwała.
6. Gdy żaden projekt typowy nie pasuje do miejsca, uznać to za sygnał, że potrzebny jest projekt indywidualny.

Moduł zdejmuje z projektanta dużą część pracy nad samym budynkiem. Uwolniony czas i budżet można przeznaczyć na to, co decyduje o zdrowiu użytkowników: miejsce, ustawienie i powiązania z otoczeniem.

Wspólny mianownik: analiza terenu nie może być jedynie formalnością do wykonania przed projektem, tylko jego pierwszym etapem. Słońce, wiatr, grunt, woda, hałas, powiązania i sąsiedztwo rozpoznane na starcie to decyzje, które później kształtują codzienne zdrowie użytkowników, a ich naprawa po realizacji jest zwykle niemożliwa albo bardzo droga.

Przypisy

1. K. Lynch, The Image of the City, Cambridge, MA 1960, rozdz. 1; wyd. pol. Obraz miasta, przeł. T. Jeleński, Kraków 2011.
2. G. Cullen, The Concise Townscape, London 1971 (wyd. 1 jako Townscape, 1961), wstęp.
3. A. Pope, An Epistle to Lord Burlington, London 1731.
4. Ch. Norberg-Schulz, Genius Loci: Towards a Phenomenology of Architecture, New York 1980, rozdz. 1.
5. Tamże.
6. E. Relph, Place and Placelessness, London 1976.
7. M.R.G. Conzen, Alnwick, Northumberland: A Study in Town-Plan Analysis, London 1960; M. Koter, Geneza układu przestrzennego Łodzi przemysłowej, Warszawa 1969.
8. S. Brand, How Buildings Learn: What Happens After They’re Built, New York 1994.
9. J. Jacobs, The Death and Life of Great American Cities, New York 1961; wyd. pol. Śmierć i życie wielkich miast Ameryki, przeł. Ł. Mojsak, Warszawa 2014.
10. Tamże, rozdz. 10 („The need for aged buildings”).
11. K. Pawłowska, Idea swojskości miasta, Kraków 2001.
12. B.C. Brolin, Architecture in Context: Fitting New Buildings with Old, New York 1980; L. Krier, Architecture: Choice or Fate, Windsor: Andreas Papadakis 1998.
13. T. Schumacher, „Contextualism: Urban Ideals and Deformations”, Casabella 1971, nr 359–360, s. 79–86; S. Cohen, „Physical Context/Cultural Context: Including It All”, Oppositions 1974, nr 2, s. 1–39.
14. C. Rowe, F. Koetter, Collage City, Cambridge, MA 1978.
15. K. Frampton, „Towards a Critical Regionalism: Six Points for an Architecture of Resistance”, w: The Anti-Aesthetic: Essays on Postmodern Culture, red. H. Foster, Port Townsend 1983.
16. A. Tzonis, L. Lefaivre, „The Grid and the Pathway: An Introduction to the Work of Dimitris and Suzana Antonakakis”, Architecture in Greece 1981, nr 15, s. 164–178.
17. D. Massey, „A Global Sense of Place”, Marxism Today 1991, t. 38 (czerwiec), s. 24–29; D. Massey, For Space, London 2005.
18. R. Koolhaas, „The Generic City”, w: R. Koolhaas, B. Mau, S,M,L,XL, New York 1995.
19. N.J. Habraken, The Structure of the Ordinary: Form and Control in the Built Environment, Cambridge, MA 1998; K. Kropf, The Handbook of Urban Morphology, Chichester 2017.
20. M. Boubekri i in., „Impact of windows and daylight exposure on overall health and sleep quality of office workers”, Journal of Clinical Sleep Medicine 2014, t. 10, nr 6, s. 603–611.
21. Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie (t.j. z późn. zm.), § 60 (nasłonecznienie pomieszczeń).
22. R.S. Kovats, S. Hajat, „Heat stress and public health: a critical review”, Annual Review of Public Health 2008, t. 29, s. 41–55.
23. World Health Organization, WHO Housing and Health Guidelines, Geneva 2018.
24. W.J. Fisk, Q. Lei-Gomez, M.J. Mendell, „Meta-analyses of the associations of respiratory health effects with dampness and mold in homes”, Indoor Air 2007, t. 17, nr 4, s. 284–296.
25. World Health Organization, Environmental Noise Guidelines for the European Region, Copenhagen 2018.
26. T. Münzel, T. Gori, W. Babisch, M. Basner, „Cardiovascular effects of environmental noise exposure”, European Heart Journal 2014, t. 35, nr 13, s. 829–836.
27. World Health Organization, WHO Global Air Quality Guidelines, Geneva 2021.
28. R. Ewing i in., „Relationship between urban sprawl and physical activity, obesity, and morbidity”, American Journal of Health Promotion 2003, t. 18, nr 1, s. 47–57.
29. J.F. Sallis i in., „Physical activity in relation to urban environments in 14 cities worldwide: a cross-sectional study”, The Lancet 2016, t. 387, nr 10034, s. 2207–2217.
30. R.S. Ulrich, „View through a window may influence recovery from surgery”, Science 1984, t. 224, nr 4647, s. 420–421.
31. R. Kaplan, S. Kaplan, The Experience of Nature: A Psychological Perspective, Cambridge 1989.
32. G.N. Bratman i in., „Nature and mental health: An ecosystem service perspective”, Science Advances 2019, t. 5, nr 7, eaax0903; T. Hartig i in., „Nature and health”, Annual Review of Public Health 2014, t. 35, s. 207–228.
33. G.W. Evans, „The built environment and mental health”, Journal of Urban Health 2003, t. 80, nr 4, s. 536–555.
34. F. Lederbogen i in., „City living and urban upbringing affect neural social stress processing in humans”, Nature 2011, t. 474, nr 7352, s. 498–501.
35. O. Newman, Defensible Space: Crime Prevention Through Urban Design, New York 1972.
36. J. Holt-Lunstad, T.B. Smith, J.B. Layton, „Social relationships and mortality risk: a meta-analytic review”, PLoS Medicine 2010, t. 7, nr 7, e1000316.
37. Ustawa z dnia 7 lipca 1994 r. – Prawo budowlane (t.j. z późn. zm.), art. 20 i art. 33 ust. 2; por. Główny Urząd Nadzoru Budowlanego, „Adaptacja projektu gotowego a obowiązek uzyskania zgody autora”, interpretacja z 13.05.2025.
38. D. Félix, J.M. Branco, A. Feio, „Temporary housing after disasters: A state of the art survey”, Habitat International 2013, t. 40, s. 136–141.
39. K. Kajdanek, Suburbanizacja po polsku, Kraków 2012.
40. A. Kowalewski, J. Mordasewicz, J. Osiatyński, J. Regulski, J. Stępień, P. Śleszyński, Raport o ekonomicznych stratach i społecznych kosztach niekontrolowanej urbanizacji w Polsce, Warszawa 2013; wybrane fragmenty: Samorząd Terytorialny 2014, nr 4, s. 5–21. Zob. też A. Kowalewski, T. Markowski, P. Śleszyński (red.), Studia nad chaosem przestrzennym, Studia KPZK PAN, t. 182, Warszawa 2018.
41. F. Springer, Wanna z kolumnadą. Reportaże o polskiej przestrzeni, Wołowiec 2013.
42. R.E. Smith, Prefab Architecture: A Guide to Modular Design and Construction, Hoboken 2010.
43. C. Davies, The Prefabricated Home, London 2005.

Bibliografia według podejść

Czytelność i townscape

• Cullen G., The Concise Townscape, London 1971.
• Lynch K., The Image of the City, Cambridge, MA 1960; wyd. pol. Obraz miasta, przeł. T. Jeleński, Kraków 2011.

Fenomenologia miejsca

• Casey E.S., The Fate of Place: A Philosophical History, Berkeley 1997.
• Heidegger M., „Bauen Wohnen Denken” (1951), w: tenże, Vorträge und Aufsätze, Pfullingen 1954, s. 145–162.
• Norberg-Schulz Ch., Genius Loci: Towards a Phenomenology of Architecture, New York 1980.
• Relph E., Place and Placelessness, London 1976.

Mimetyczne dopasowanie

• Brolin B.C., Architecture in Context: Fitting New Buildings with Old, New York 1980.
• Krier L., Architecture: Choice or Fate, Windsor: Andreas Papadakis 1998.
• Krier R., Stadtraum in Theorie und Praxis, Stuttgart 1975; wyd. ang. Urban Space, London 1979.

Kontekstualizm, dialog i kolaż

• Cohen S., „Physical Context/Cultural Context: Including It All”, Oppositions 1974, nr 2, s. 1–39.
• Karta Wenecka (Międzynarodowa karta konserwacji i restauracji zabytków i miejsc zabytkowych), 1964, art. 9 i 12.
• Rowe C., Koetter F., Collage City, Cambridge, MA 1978.
• Schumacher T., „Contextualism: Urban Ideals and Deformations”, Casabella 1971, nr 359–360, s. 79–86.

Regionalizm krytyczny

• K. Frampton, „Towards a Critical Regionalism: Six Points for an Architecture of Resistance”, w: The Anti-Aesthetic: Essays on Postmodern Culture, red. H. Foster, Bay Press, Port Townsend 1983, s. 16–30.
• Frampton K., Modern Architecture: A Critical History, wyd. 2, London 1985.
• Lefaivre L., Tzonis A., Critical Regionalism: Architecture and Identity in a Globalized World, Munich 2003.
• Tzonis A., Lefaivre L., „The Grid and the Pathway: An Introduction to the Work of Dimitris and Suzana Antonakakis, with Prolegomena to a History of the Culture of Modern Greek Architecture”, „Architecture in Greece” 1981, nr 15, s. 164–178.

Krytyka esencjalizmu miejsca

• Cresswell T., Place: A Short Introduction, Oxford 2004.
• Massey D., „A Global Sense of Place”, Marxism Today 1991, t. 38 (czerwiec), s. 24–29.
• Massey D., For Space, London 2005.

Antykontekstualizm i miasto generyczne

• Augé M., Non-lieux, Paris 1992; wyd. pol. Nie-miejsca. Wprowadzenie do antropologii hipernowoczesności, przeł. R. Chymkowski, Warszawa 2010.
• Koolhaas R., „Junkspace”, October 2002, nr 100, s. 175–190.
• Koolhaas R., Mau B., S,M,L,XL, New York 1995.

Morfologia i typologia: kontekst jako ograniczenia i zasoby

• Brand S., How Buildings Learn, New York 1994.
• Caniggia G., Maffei G.L., Composizione architettonica e tipologia edilizia, Venezia 1979.
• Conzen M.R.G., Alnwick, Northumberland: A Study in Town-Plan Analysis, London 1960.
• Habraken N.J., The Structure of the Ordinary, Cambridge, MA 1998.
• Koter M., Geneza układu przestrzennego Łodzi przemysłowej, Warszawa 1969.
• Kropf K., The Handbook of Urban Morphology, Chichester 2017.
• Panerai Ph., Castex J., Depaule J.-Ch., Formes urbaines: de l’îlot à la barre, Paris 1977.

Kontekst społeczny i zasoby

• Jacobs J., The Death and Life of Great American Cities, New York 1961; wyd. pol. Śmierć i życie wielkich miast Ameryki, przeł. Ł. Mojsak, Warszawa 2014.

Polska tradycja ciągłości i swojskości

• Bielecki Cz., „Ciągłość w architekturze”, Architektura 1978, nr 3–4, s. 26–77.
• Bielecki Cz., Gra w miasto, Warszawa 1996.
• Pawłowska K., Idea swojskości miasta, Kraków 2001.

Źródło historyczne pojęcia genius loci

• Pope A., An Epistle to Lord Burlington, London 1731.

Środowisko zbudowane a zdrowie

• Boubekri M. i in., „Impact of windows and daylight exposure on overall health and sleep quality of office workers”, Journal of Clinical Sleep Medicine 2014, t. 10, nr 6, s. 603–611.
• Bratman G.N. i in., „Nature and mental health: An ecosystem service perspective”, Science Advances 2019, t. 5, nr 7, eaax0903.
• Evans G.W., „The built environment and mental health”, Journal of Urban Health 2003, t. 80, nr 4, s. 536–555.
• Ewing R. i in., „Relationship between urban sprawl and physical activity, obesity, and morbidity”, American Journal of Health Promotion 2003, t. 18, nr 1, s. 47–57.
• Fisk W.J., Lei-Gomez Q., Mendell M.J., „Meta-analyses of the associations of respiratory health effects with dampness and mold in homes”, Indoor Air 2007, t. 17, nr 4, s. 284–296.
• Hartig T. i in., „Nature and health”, Annual Review of Public Health 2014, t. 35, s. 207–228.
• Holt-Lunstad J., Smith T.B., Layton J.B., „Social relationships and mortality risk: a meta-analytic review”, PLoS Medicine 2010, t. 7, nr 7, e1000316.
• Kaplan R., Kaplan S., The Experience of Nature: A Psychological Perspective, Cambridge 1989.
• Kovats R.S., Hajat S., „Heat stress and public health: a critical review”, Annual Review of Public Health 2008, t. 29, s. 41–55.
• Lederbogen F. i in., „City living and urban upbringing affect neural social stress processing in humans”, Nature 2011, t. 474, nr 7352, s. 498–501.
• Münzel T., Gori T., Babisch W., Basner M., „Cardiovascular effects of environmental noise exposure”, European Heart Journal 2014, t. 35, nr 13, s. 829–836.
• Newman O., Defensible Space: Crime Prevention Through Urban Design, New York 1972.
• Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie (t.j. z późn. zm.).
• Sallis J.F. i in., „Physical activity in relation to urban environments in 14 cities worldwide”, The Lancet 2016, t. 387, nr 10034, s. 2207–2217.
• Ulrich R.S., „View through a window may influence recovery from surgery”, Science 1984, t. 224, nr 4647, s. 420–421.
• World Health Organization, Environmental Noise Guidelines for the European Region, Copenhagen 2018.
• World Health Organization, WHO Global Air Quality Guidelines, Geneva 2021.
• World Health Organization, WHO Housing and Health Guidelines, Geneva 2018.

Projekty powtarzalne, prefabrykacja i suburbanizacja

• Davies C., The Prefabricated Home, London 2005.
• Félix D., Branco J.M., Feio A., „Temporary housing after disasters: A state of the art survey”, Habitat International 2013, t. 40, s. 136–141.
• Kajdanek K., Suburbanizacja po polsku, Kraków 2012.
• Kowalewski A., Markowski T., Śleszyński P. (red.), Studia nad chaosem przestrzennym, Studia KPZK PAN, t. 182, Warszawa 2018.
• Kowalewski A., Mordasewicz J., Osiatyński J., Regulski J., Stępień J., Śleszyński P., Raport o ekonomicznych stratach i społecznych kosztach niekontrolowanej urbanizacji w Polsce, Warszawa 2013; wybrane fragmenty: Samorząd Terytorialny 2014, nr 4, s. 5–21.
• Smith R.E., Prefab Architecture: A Guide to Modular Design and Construction, Hoboken 2010.
• Springer F., Wanna z kolumnadą. Reportaże o polskiej przestrzeni, Wołowiec 2013.
• Ustawa z dnia 7 lipca 1994 r. – Prawo budowlane (t.j. z późn. zm.).