Wracałam w poniedziałek wieczorem z zajęć w Fitfabric i nagle poczułam drapanie w gardle. Powietrze było namacalne. Miało kolor, szary, i wydawało się, że można go dotknąć. Na budynku szkoły przy ulicy Zacisze świeciła się na czerwono lampka czujnika, a napis obok informował, że jakość powietrza jest zła. Faktycznie, 9 listopada 2026 roku około 20:30 jakość powietrza w Łodzi plasowała się w najgorszej możliwej kategorii. Aplikacja mObywatel pokazywała dla stacji Zacisze PM2,5 na poziomie 156,5 µg/m³ i PM10 na poziomie 186,7 µg/m³, z oceną „niebezpieczna”. Inne stacje w mieście wyglądały niewiele lepiej. Dla porównania: Światowa Organizacja Zdrowia zaleca, by średnie dobowe stężenie PM2,5 nie przekraczało 15 µg/m³, a PM10 45 µg/m³. Odczyt był około dziesięć razy wyższy dla PM2,5 i ponad cztery razy wyższy dla PM10.
Fizycy z Berkeley Earth przyjęli prosty przelicznik: doba spędzona w powietrzu zawierającym 22 µg/m³ PM2,5 obciąża organizm mniej więcej tak samo jak jeden wypalony papieros. Odczyt z Zacisza przekraczał tę wartość ponad siedmiokrotnie. Gdyby takie stężenie utrzymało się przez całą dobę, każdy mieszkaniec okolicy – łącznie z uczniami tamtejszej szkoły – „wypaliłby” około siedmiu papierosów. Światowa Organizacja Zdrowia zaleca tymczasem, by średnie dobowe stężenie PM2,5 nie przekraczało 15 µg/m³; wieczorny pomiar był od tej wartości dziesięciokrotnie wyższy.
Tego samego dnia lokalne portale pisały o jakości powietrza „umiarkowanej”, a w południe wręcz „jeszcze dobrej”. Nie myliły się, tylko weryfikowały pomiary o innej porze. Łódzki smog ma swój rozkład dnia: gęstnieje, kiedy ludzie wracają do domu i dosłownie dokładają do pieca.
Skąd się bierze łódzki smog
Łódź opisana w „Ziemi obiecanej” spowita była dymem fabrycznych kominów. Po upadku przemysłu włókienniczego na początku lat 90. emisja z zakładów niemal całkowicie ustała. Pozostały jednak piece w kamienicach, które dymiły obok fabryk od samego początku. To one, a nie przemysł, są dziś głównym źródłem zanieczyszczeń w śródmieściu.
W lokalach stanowiących zasób gminy Zarząd Lokali Miejskich wykazał ponad 8,5 tys. kominków, kóz i ogrzewaczy na paliwo stałe, blisko 3,8 tys. pieców kaflowych oraz ponad 1,8 tys. kuchni węglowych. W skali kraju ogrzewanie budynków odpowiada dziś za mniej więcej połowę emisji PM2,5.
Przez cały rok, a nie tylko w sezonie grzewczym, do łódzkiego powietrza dokłada się transport. Samochody odpowiadają w województwie łódzkim za ponad 85% emisji tlenków azotu, a w Polsce przypada już 629 aut na tysiąc mieszkańców, przy jednej z najstarszych flot w Unii – przeciętny samochód ma około 15 lat. Ten problem ma inny rozkład przestrzenny niż piece: skupia się wzdłuż arterii, w wąskich śródmiejskich ulicach-kanionach, które zatrzymują spaliny podobnie jak podwórka-studnie zatrzymują dym.
W śródmieściach miast poprzemysłowych zanieczyszczenie powietrza jest w mniejszym stopniu kwestią samej emisji, a w większym – pochodną formy zabudowy i struktury własności.
Czy forma zabudowy ma znaczenie?
Fabryczny komin wyprowadzał spaliny wysoko ponad dachy i te opadały w mniejszym stężeniu daleko od miejsca produkcji. Komin kamienicy uwalnia je na wysokości okien sąsiedniego budynku. W zwartej zabudowie kwartałowej, poprzecinanej wąskimi podwórkami-studniami, dym pozbawiony jest drogi ucieczki.
W chłodne i bezwietrzne wieczory powstaje inwersja temperatury: warstwa cieplejszego powietrza zamyka miasto od góry niczym wieko. Cząstki PM2,5, mniej więcej trzydziestokrotnie cieńsze od ludzkiego włosa, utrzymują się wówczas godzinami w miejscu emisji – a więc tam, gdzie mieszkamy.
Międzywojenni planiści podchodzili do tego problemu poważnie: Ogólny Plan Zabudowania Łodzi z 1930 r. przewidywał pasy zieleni, które miały zapewnić miastu przewietrzanie; obecnie konsultowany Plan Ogólny wspomina o takowych, ale głównie przy okazji strefy otwartej i dolin rzecznych, niekoniecznie w bezpośrednim sąsiedztwie kwartałów, w których dym zalega najdłużej. W poniedziałkowy wieczór korytarze przewietrzające i tak by nie pomogły, bo nie wiało. Sama nazwa „korytarze przewietrzające” bywa zresztą myląca, bo kojarzy się z pasami zieleni, tymczasem powietrze w śródmieściu wymieniają przede wszystkim szerokie, proste ulice. Zieleń pełni inną, nie mniej ważną rolę: liście wychwytują pył, drzewa obniżają temperaturę, a niezabudowane tereny ułatwiają napływ chłodniejszego, czystszego powietrza spoza miasta.
Co smog robi z naszym zdrowiem
Pył PM2,5 jest najgroźniejszy, bo jego cząstki są na tyle drobne, że przenikają głęboko do płuc, a stamtąd do krwiobiegu i innych Drapanie w gardle minęło po kilku godzinach. Działanie PM2,5 utrzymuje się przez lata, nie mija: cząstki przenikają z płuc do krwiobiegu i zwiększają ryzyko zawału, udaru i raka płuca, a u dzieci hamują rozwój płuc. Badacze z Cambridge powiązali je także z demencją: każde dodatkowe 10 µg/m³ to o 17% wyższe ryzyko.
Polska należy do trzech krajów Europy z największą liczbą zgonów związanych z PM2,5. Według Europejskiej Agencji Środowiska w 2019 r. było to około 39 300 przedwczesnych zgonów. Gdyby stężenia spełniały zalecenia WHO, można by uniknąć około 27 700 z nich. Wśród dwunastu polskich aglomeracji Łódź jest w środku stawki. W 2023 r. średnie narażenie mieszkańców na PM2,5 wynosiło tu 15,0 µg/m³, tyle samo co w Lublinie i niewiele mniej niż w Warszawie (15,4). Gorzej było tylko na Śląsku i w Krakowie (17–19 µg/m³), lepiej m.in. w Trójmieście (11,5).
W 2023 r. średnie roczne narażenie mieszkańców na PM2,5 wyniosło 15 µg/m³. Postęp jest wyraźny: w 2015 r. Łódź miała 24,1 µg/m³, więc stężenie spadło o ponad jedną trzecią. Mimo to wciąż jest trzykrotnie wyższe od zalecanego przez WHO poziomu 5 µg/m³. Województwo łódzkie ma przy tym najkrótszą w Polsce oczekiwaną długość życia: według GUS mężczyźni żyją tu średnio niespełna 74 lata, kobiety nieco ponad 81. Przyczyn jest wiele, od palenia tytoniu po ubóstwo i dostęp do opieki zdrowotnej, a zanieczyszczone powietrze jest jedną z nich.
Średnia roczna nie pokazuje jednak epizodów takich jak ten z poniedziałku. Województwo łódzkie należy też do najbardziej zanieczyszczonych w Polsce: w rankingu Polskiego Alarmu Smogowego aż 10 z 30 najbardziej zanieczyszczonych miast leżało w Łódzkiem, z Radomskiem na drugim miejscu w kraju.
Budżet
Smog nie jest klęską żywiołową. Znamy jego źródła, dysponujemy regulacjami prawnymi i wiemy, jakie działania przynoszą efekty. Uchwała antysmogowa zobowiązała do wymiany kotłów bezklasowych do 1 stycznia 2025 r., a nieekologicznych pieców i kominków do 1 stycznia 2026 r. Oba terminy upłynęły.
| Urządzenie | Termin wymiany | Stan dziś |
|---|---|---|
| Kotły bezklasowe („kopciuchy”) | 1 stycznia 2025 | termin minął |
| Kominki i piece niespełniające wymogów ekoprojektu | 1 stycznia 2026 | termin minął |
| Kotły klasy 3 i 4 | 1 stycznia 2028 | nadal w użyciu |
Za nieprzestrzeganie uchwały grozi kara do 5000 zł. Województwo ma też program ochrony powietrza i plan działań krótkoterminowych dla aglomeracji łódzkiej, które określają, co należy robić podczas epizodów smogowych.
Problemem pozostaje tempo zmian oraz – jak zwykle w takich sytuacjach – brak zrozumienia wagi problemu przez decydentów. Trudno wszystko składać na karby niedostatków budżetu, skoro na inne inwestycje, takie jak Orientarium, pieniądze się znajdują.
Budowa Orientarium pochłonęła ponad 260 mln zł, a na kolejny obiekt w zoo, Pawilon Żywiołów, miasto zamierza przeznaczyć 120 mln zł. Ponad 26 mln zł ma kosztować szlak turystyczny w Lesie Łagiewnickim, obejmujący wieżę widokową, utwardzenie tłuczniem kilkunastu kilometrów leśnych dróg oraz ścieżkę w koronach drzew, której koszt sam przekracza 10 mln zł. Dla porównania: w budżecie Zarządu Lokali Miejskich na 2025 r. na prace zduńskie i wymianę pieców zarezerwowano 650 tys. zł. Aktywiści wskazują również, że w tym samym roku miasto przeznaczyło 3 mln zł na dopłaty do wymiany pieców u mieszkańców i 6 mln zł na wydawanie miejskiej gazety.
Wrocław i Łódź wychodziły z porównywalnego poziomu zanieczyszczeń i zmagają się z tym samym dziedzictwem: śródmiejskimi kamienicami ogrzewanymi piecami.
| Łódź | Wrocław | |
|---|---|---|
| Narażenie na PM2,5, 2015 → 2023 (µg/m³) | 24,1 → 15,0 | 25,7 → 14,8 |
| Kopciuchy w zasobie komunalnym | prawie 13 tys. (2025) | ostatnie ok. 400 lokali do wymiany w 2027 r. |
| Tempo wymiany w zasobie komunalnym | ok. 50 rocznie (2021–2024) | 1200 lokali w 2025 r., 1000 w 2026 r. |
| Budżet na wymianę w zasobie komunalnym | 650 tys. zł (ZLM, 2025) | 61,4 mln zł (miejski program, budżet 2022) |
| Dotacje dla mieszkańców | 3 mln zł (2025, wg aktywistów) | 134 mln zł wypłacone, 14 461 zlikwidowanych pieców (program KAWKA) |
Źródła: GUS, SmogLab, wroclaw.pl – program KAWKA, wroclaw.pl – budżet 2022, Wrocławskie Fakty. Dane pochodzą z różnych lat, więc porównanie pokazuje skalę, a nie dokładny bilans.
Najprościej byłoby zakończyć apelem o wymianę pieców. Kłopot w tym, że w Łodzi tysiące z nich znajdują się w mieszkaniach, których właścicielem jest miasto. Najemca lokalu komunalnego nie może samodzielnie wymienić źródła ciepła – pozostaje mu czekać na decyzję gminy.
Tymczasem gmina w latach 2021–2024 wymieniała średnio około 50 urządzeń rocznie. Jak wyliczył SmogLab, przy utrzymaniu tego tempa kopciuchy zniknęłyby z miejskiego zasobu dopiero za ponad 250 lat. Jeśli zaś do wymiany dochodzi, często polega ona na przejściu na ogrzewanie elektryczne, co dla mniej zamożnych lokatorów oznacza dotkliwy wzrost rachunków. Radni zwracają ponadto uwagę, że miasto zaniechało przyłączania swoich budynków do sieci ciepłowniczej.
Kto pali w piecu kaflowym, sam zwykle najbardziej na tym traci: mieszka w śródmieściu, oddycha powietrzem, które współtworzy, i nie dysponuje realną alternatywą. Dlatego mandaty niewiele tu zmieniają. Formalnie kary sięgają 5000 zł, w praktyce jednak – według Polskiego Alarmu Smogowego – przeciętny mandat wynosi około 195 zł.
Czego powinniśmy się domagać: szybszej wymiany pieców w budynkach komunalnych, z jawnym harmonogramem i budżetem; większej kontroli w sezonie grzewczym, zwłaszcza wieczorami; pomocy dla osób w ubóstwie energetycznym; ograniczania ruchu w centrum i rozwoju transportu publicznego; komunikatów o jakości powietrza, które nadążają za wieczornymi szczytami. Żadne z tych działań nie jest łatwe. Wymiana pieców w zabytkowych kamienicach jest kosztowna, część zanieczyszczeń napływa spoza miasta, a doraźne gesty, jak darmowa komunikacja w dni smogowe, bywają krytykowane jako bardziej wizerunkowe niż skuteczne.
Na koniec
Jak już powiedziano, smog nie jest klęską żywiołową. Problemem jest tempo zmian i, jak to zwykle w takich sytuacjach, brak zrozumienia wagi problemu przez decydentów – bo trudno wszystko składać na karb niedostatków budżetu, skoro na Orientarium czy ścieżkę w koronach drzew pieniądze się znajdują.
Zanim to się zmieni, w smogowe wieczory pozostają środki doraźne. Odczyty lepiej sprawdzać wieczorem, a nie rano: mObywatel i portal GIOŚ (powietrze.gios.gov.pl) pokazują bieżące dane ze stacji. W czasie epizodu nie wietrzy się mieszkania, a oczyszczacz z filtrem HEPA, najlepiej w sypialni, wyraźnie obniża stężenie pyłów w domu. Bieganie i długie spacery można przełożyć na inny dzień, bo przy wysiłku wdycha się wielokrotnie więcej powietrza. Wychodząc, dobrze jest założyć dopasowaną maseczkę FFP2, bo materiałowe nie zatrzymują PM2,5. Najbardziej narażone są dzieci, osoby starsze i przewlekle chore, a chorzy na astmę powinni mieć leki pod ręką.
Tak na marginesie, na tempo zmian opinia publiczna ma szanse wpływać. Wystarczy zapytać miasto wnioskiem o informację publiczną, ile pieców zostało w zasobie komunalnym i ile pieniędzy zaplanowano na ich wymianę, albo poprosić o to swojego radnego, a odpowiedzi opublikować. Dymiące kominy można zgłaszać Straży Miejskiej pod numerem 986.
Źródła
- WHO: wytyczne jakości powietrza 2021 – zestawienie wartości
- WHO zaostrza wytyczne – DieselNet
- Ilu Polaków umiera z powodu zanieczyszczenia powietrza? – Demagog
- Raport EEA o zgonach w Europie w 2023 r. – Balkan Green Energy News
- Wpływ zanieczyszczenia powietrza na zdrowie – karta pracy IOŚ-PIB
- Alert RCB i skutki zdrowotne PM10 – se.pl
- Powietrze – Urząd Miasta Łodzi
- Łódź daje do pieca i bije rekordy – SmogLab
- Program ochrony powietrza dla aglomeracji łódzkiej – lodzkie.pl
- Postulaty Łódź Bez Smogu i PAS – Radio Łódź
- Darmowa komunikacja a smog – Spider’s Web
- Smog w woj. łódzkim, 9.11.2026 – Dziennik Łódzki
