Powietrze, które można dotknąć

Wracałam w poniedziałek wieczorem z zajęć w Fitfabric i nagle poczułam drapanie w gardle. Powietrze było namacalne. Miało kolor, szary, i wydawało się, że można go dotknąć. Na budynku szkoły przy ulicy Zacisze świeciła się na czerwono lampka czujnika, a napis obok informował, że jakość powietrza jest zła. Faktycznie, 9 listopada 2026 roku około 20:30 jakość powietrza w Łodzi plasowała się w najgorszej możliwej kategorii. Aplikacja mObywatel pokazywała dla stacji Zacisze PM2,5 na poziomie 156,5 µg/m³ i PM10 na poziomie 186,7 µg/m³, z oceną „niebezpieczna”. Inne stacje w mieście wyglądały niewiele lepiej. Dla porównania: Światowa Organizacja Zdrowia zaleca, by średnie dobowe stężenie PM2,5 nie przekraczało 15 µg/m³, a PM10 45 µg/m³. Odczyt był około dziesięć razy wyższy dla PM2,5 i ponad cztery razy wyższy dla PM10.

Fizycy z Berkeley Earth przyjęli prosty przelicznik: doba spędzona w powietrzu zawierającym 22 µg/m³ PM2,5 obciąża organizm mniej więcej tak samo jak jeden wypalony papieros. Odczyt z Zacisza przekraczał tę wartość ponad siedmiokrotnie. Gdyby takie stężenie utrzymało się przez całą dobę, każdy mieszkaniec okolicy – łącznie z uczniami tamtejszej szkoły – „wypaliłby” około siedmiu papierosów. Światowa Organizacja Zdrowia zaleca tymczasem, by średnie dobowe stężenie PM2,5 nie przekraczało 15 µg/m³; wieczorny pomiar był od tej wartości dziesięciokrotnie wyższy.

Tego samego dnia lokalne portale pisały o jakości powietrza „umiarkowanej”, a w południe wręcz „jeszcze dobrej”. Nie myliły się, tylko weryfikowały pomiary o innej porze. Łódzki smog ma swój rozkład dnia: gęstnieje, kiedy ludzie wracają do domu i dosłownie dokładają do pieca.

Skąd się bierze łódzki smog

Łódź opisana w „Ziemi obiecanej” spowita była dymem fabrycznych kominów. Po upadku przemysłu włókienniczego na początku lat 90. emisja z zakładów niemal całkowicie ustała. Pozostały jednak piece w kamienicach, które dymiły obok fabryk od samego początku. To one, a nie przemysł, są dziś głównym źródłem zanieczyszczeń w śródmieściu.

W lokalach stanowiących zasób gminy Zarząd Lokali Miejskich wykazał ponad 8,5 tys. kominków, kóz i ogrzewaczy na paliwo stałe, blisko 3,8 tys. pieców kaflowych oraz ponad 1,8 tys. kuchni węglowych. W skali kraju ogrzewanie budynków odpowiada dziś za mniej więcej połowę emisji PM2,5.

Przez cały rok, a nie tylko w sezonie grzewczym, do łódzkiego powietrza dokłada się transport. Samochody odpowiadają w województwie łódzkim za ponad 85% emisji tlenków azotu, a w Polsce przypada już 629 aut na tysiąc mieszkańców, przy jednej z najstarszych flot w Unii – przeciętny samochód ma około 15 lat. Ten problem ma inny rozkład przestrzenny niż piece: skupia się wzdłuż arterii, w wąskich śródmiejskich ulicach-kanionach, które zatrzymują spaliny podobnie jak podwórka-studnie zatrzymują dym.

W śródmieściach miast poprzemysłowych zanieczyszczenie powietrza jest w mniejszym stopniu kwestią samej emisji, a w większym – pochodną formy zabudowy i struktury własności.

Czy forma zabudowy ma znaczenie?

Fabryczny komin wyprowadzał spaliny wysoko ponad dachy i te opadały w mniejszym stężeniu daleko od miejsca produkcji. Komin kamienicy uwalnia je na wysokości okien sąsiedniego budynku. W zwartej zabudowie kwartałowej, poprzecinanej wąskimi podwórkami-studniami, dym pozbawiony jest drogi ucieczki.

W chłodne i bezwietrzne wieczory powstaje inwersja temperatury: warstwa cieplejszego powietrza zamyka miasto od góry niczym wieko. Cząstki PM2,5, mniej więcej trzydziestokrotnie cieńsze od ludzkiego włosa, utrzymują się wówczas godzinami w miejscu emisji – a więc tam, gdzie mieszkamy.

Międzywojenni planiści podchodzili do tego problemu poważnie: Ogólny Plan Zabudowania Łodzi z 1930 r. przewidywał pasy zieleni, które miały zapewnić miastu przewietrzanie; obecnie konsultowany Plan Ogólny wspomina o takowych, ale głównie przy okazji strefy otwartej i dolin rzecznych, niekoniecznie w bezpośrednim sąsiedztwie kwartałów, w których dym zalega najdłużej. W poniedziałkowy wieczór korytarze przewietrzające i tak by nie pomogły, bo nie wiało. Sama nazwa „korytarze przewietrzające” bywa zresztą myląca, bo kojarzy się z pasami zieleni, tymczasem powietrze w śródmieściu wymieniają przede wszystkim szerokie, proste ulice. Zieleń pełni inną, nie mniej ważną rolę: liście wychwytują pył, drzewa obniżają temperaturę, a niezabudowane tereny ułatwiają napływ chłodniejszego, czystszego powietrza spoza miasta.

Co smog robi z naszym zdrowiem

Pył PM2,5 jest najgroźniejszy, bo jego cząstki są na tyle drobne, że przenikają głęboko do płuc, a stamtąd do krwiobiegu i innych Drapanie w gardle minęło po kilku godzinach. Działanie PM2,5 utrzymuje się przez lata, nie mija: cząstki przenikają z płuc do krwiobiegu i zwiększają ryzyko zawału, udaru i raka płuca, a u dzieci hamują rozwój płuc. Badacze z Cambridge powiązali je także z demencją: każde dodatkowe 10 µg/m³ to o 17% wyższe ryzyko.

Polska należy do trzech krajów Europy z największą liczbą zgonów związanych z PM2,5. Według Europejskiej Agencji Środowiska w 2019 r. było to około 39 300 przedwczesnych zgonów. Gdyby stężenia spełniały zalecenia WHO, można by uniknąć około 27 700 z nich. Wśród dwunastu polskich aglomeracji Łódź jest w środku stawki. W 2023 r. średnie narażenie mieszkańców na PM2,5 wynosiło tu 15,0 µg/m³, tyle samo co w Lublinie i niewiele mniej niż w Warszawie (15,4). Gorzej było tylko na Śląsku i w Krakowie (17–19 µg/m³), lepiej m.in. w Trójmieście (11,5).

W 2023 r. średnie roczne narażenie mieszkańców na PM2,5 wyniosło 15 µg/m³. Postęp jest wyraźny: w 2015 r. Łódź miała 24,1 µg/m³, więc stężenie spadło o ponad jedną trzecią. Mimo to wciąż jest trzykrotnie wyższe od zalecanego przez WHO poziomu 5 µg/m³. Województwo łódzkie ma przy tym najkrótszą w Polsce oczekiwaną długość życia: według GUS mężczyźni żyją tu średnio niespełna 74 lata, kobiety nieco ponad 81. Przyczyn jest wiele, od palenia tytoniu po ubóstwo i dostęp do opieki zdrowotnej, a zanieczyszczone powietrze jest jedną z nich.

Średnia roczna nie pokazuje jednak epizodów takich jak ten z poniedziałku. Województwo łódzkie należy też do najbardziej zanieczyszczonych w Polsce: w rankingu Polskiego Alarmu Smogowego aż 10 z 30 najbardziej zanieczyszczonych miast leżało w Łódzkiem, z Radomskiem na drugim miejscu w kraju.

Budżet

Smog nie jest klęską żywiołową. Znamy jego źródła, dysponujemy regulacjami prawnymi i wiemy, jakie działania przynoszą efekty. Uchwała antysmogowa zobowiązała do wymiany kotłów bezklasowych do 1 stycznia 2025 r., a nieekologicznych pieców i kominków do 1 stycznia 2026 r. Oba terminy upłynęły.

UrządzenieTermin wymianyStan dziś
Kotły bezklasowe („kopciuchy”)1 stycznia 2025termin minął
Kominki i piece niespełniające wymogów ekoprojektu1 stycznia 2026termin minął
Kotły klasy 3 i 41 stycznia 2028nadal w użyciu

Za nieprzestrzeganie uchwały grozi kara do 5000 zł. Województwo ma też program ochrony powietrza i plan działań krótkoterminowych dla aglomeracji łódzkiej, które określają, co należy robić podczas epizodów smogowych.

Problemem pozostaje tempo zmian oraz – jak zwykle w takich sytuacjach – brak zrozumienia wagi problemu przez decydentów. Trudno wszystko składać na karby niedostatków budżetu, skoro na inne inwestycje, takie jak Orientarium, pieniądze się znajdują.

Budowa Orientarium pochłonęła ponad 260 mln zł, a na kolejny obiekt w zoo, Pawilon Żywiołów, miasto zamierza przeznaczyć 120 mln zł. Ponad 26 mln zł ma kosztować szlak turystyczny w Lesie Łagiewnickim, obejmujący wieżę widokową, utwardzenie tłuczniem kilkunastu kilometrów leśnych dróg oraz ścieżkę w koronach drzew, której koszt sam przekracza 10 mln zł. Dla porównania: w budżecie Zarządu Lokali Miejskich na 2025 r. na prace zduńskie i wymianę pieców zarezerwowano 650 tys. zł. Aktywiści wskazują również, że w tym samym roku miasto przeznaczyło 3 mln zł na dopłaty do wymiany pieców u mieszkańców i 6 mln zł na wydawanie miejskiej gazety.

Wrocław i Łódź wychodziły z porównywalnego poziomu zanieczyszczeń i zmagają się z tym samym dziedzictwem: śródmiejskimi kamienicami ogrzewanymi piecami.

ŁódźWrocław
Narażenie na PM2,5, 2015 → 2023 (µg/m³)24,1 → 15,025,7 → 14,8
Kopciuchy w zasobie komunalnymprawie 13 tys. (2025)ostatnie ok. 400 lokali do wymiany w 2027 r.
Tempo wymiany w zasobie komunalnymok. 50 rocznie (2021–2024)1200 lokali w 2025 r., 1000 w 2026 r.
Budżet na wymianę w zasobie komunalnym650 tys. zł (ZLM, 2025)61,4 mln zł (miejski program, budżet 2022)
Dotacje dla mieszkańców3 mln zł (2025, wg aktywistów)134 mln zł wypłacone, 14 461 zlikwidowanych pieców (program KAWKA)

Źródła: GUS, SmogLab, wroclaw.pl – program KAWKA, wroclaw.pl – budżet 2022, Wrocławskie Fakty. Dane pochodzą z różnych lat, więc porównanie pokazuje skalę, a nie dokładny bilans.

Najprościej byłoby zakończyć apelem o wymianę pieców. Kłopot w tym, że w Łodzi tysiące z nich znajdują się w mieszkaniach, których właścicielem jest miasto. Najemca lokalu komunalnego nie może samodzielnie wymienić źródła ciepła – pozostaje mu czekać na decyzję gminy.

Tymczasem gmina w latach 2021–2024 wymieniała średnio około 50 urządzeń rocznie. Jak wyliczył SmogLab, przy utrzymaniu tego tempa kopciuchy zniknęłyby z miejskiego zasobu dopiero za ponad 250 lat. Jeśli zaś do wymiany dochodzi, często polega ona na przejściu na ogrzewanie elektryczne, co dla mniej zamożnych lokatorów oznacza dotkliwy wzrost rachunków. Radni zwracają ponadto uwagę, że miasto zaniechało przyłączania swoich budynków do sieci ciepłowniczej.

Kto pali w piecu kaflowym, sam zwykle najbardziej na tym traci: mieszka w śródmieściu, oddycha powietrzem, które współtworzy, i nie dysponuje realną alternatywą. Dlatego mandaty niewiele tu zmieniają. Formalnie kary sięgają 5000 zł, w praktyce jednak – według Polskiego Alarmu Smogowego – przeciętny mandat wynosi około 195 zł.

Czego powinniśmy się domagać: szybszej wymiany pieców w budynkach komunalnych, z jawnym harmonogramem i budżetem; większej kontroli w sezonie grzewczym, zwłaszcza wieczorami; pomocy dla osób w ubóstwie energetycznym; ograniczania ruchu w centrum i rozwoju transportu publicznego; komunikatów o jakości powietrza, które nadążają za wieczornymi szczytami. Żadne z tych działań nie jest łatwe. Wymiana pieców w zabytkowych kamienicach jest kosztowna, część zanieczyszczeń napływa spoza miasta, a doraźne gesty, jak darmowa komunikacja w dni smogowe, bywają krytykowane jako bardziej wizerunkowe niż skuteczne.

Na koniec

Jak już powiedziano, smog nie jest klęską żywiołową. Problemem jest tempo zmian i, jak to zwykle w takich sytuacjach, brak zrozumienia wagi problemu przez decydentów – bo trudno wszystko składać na karb niedostatków budżetu, skoro na Orientarium czy ścieżkę w koronach drzew pieniądze się znajdują.

Zanim to się zmieni, w smogowe wieczory pozostają środki doraźne. Odczyty lepiej sprawdzać wieczorem, a nie rano: mObywatel i portal GIOŚ (powietrze.gios.gov.pl) pokazują bieżące dane ze stacji. W czasie epizodu nie wietrzy się mieszkania, a oczyszczacz z filtrem HEPA, najlepiej w sypialni, wyraźnie obniża stężenie pyłów w domu. Bieganie i długie spacery można przełożyć na inny dzień, bo przy wysiłku wdycha się wielokrotnie więcej powietrza. Wychodząc, dobrze jest założyć dopasowaną maseczkę FFP2, bo materiałowe nie zatrzymują PM2,5. Najbardziej narażone są dzieci, osoby starsze i przewlekle chore, a chorzy na astmę powinni mieć leki pod ręką.

Tak na marginesie, na tempo zmian opinia publiczna ma szanse wpływać. Wystarczy zapytać miasto wnioskiem o informację publiczną, ile pieców zostało w zasobie komunalnym i ile pieniędzy zaplanowano na ich wymianę, albo poprosić o to swojego radnego, a odpowiedzi opublikować. Dymiące kominy można zgłaszać Straży Miejskiej pod numerem 986.

Źródła

Rola kontekstu w projektowaniu urbanistycznym

Czemu należy brać pod uwagę kontekst

Zrozumienie kontekstu jest potrzebne, bo projekt urbanistyczny czy architektoniczny nigdy nie powstaje na czystej kartce. Zawsze dopisuje się do tego, co już działa: do tkanki, krajobrazu, klimatu i ludzi. Rozumienie tego „czegoś” rozstrzyga, czy nowa inwestycja wzmocni, czy rozbije zastaną sytuację czy uwarunkowania. Dotyczy to nie tylko formy miasta czy przedmieścia, ale również sposobu funkcjonowania dotychczasowych (i paradoksalnie również przyszłych) mieszkańców, czyli tego, co nazywamy kulturą użytkowania miejsca. Poniżej siedem funkcji, jakie kontekst pełni w projektowaniu, oraz spektrum postaw wobec niego.

Cytaty podano w oryginale z przekładem własnym w nawiasie.
Wpis wykorzystuje AI do dyskusji o doborze źródeł i do przyspieszenia pisania, Autorka odpowiada sama za całość przedstawionej treści.

Siedem funkcji kontekstu

1. Orientacja i czytelność

Kevin Lynch otwiera The Image of the City stwierdzeniem: „Nothing is experienced by itself, but always in relation to its surroundings” (nic nie jest doświadczane samo w sobie, lecz zawsze w relacji do otoczenia).¹ Ludzie poruszają się po mieście dzięki jego mentalnemu obrazowi: ścieżkom, krawędziom, węzłom, dominantom. Interwencja, która ignoruje istniejące osie, widoki i hierarchię przestrzeni, zaburza ten obraz, a miasto staje się trudniejsze do zrozumienia i do poruszania się.

Gordon Cullen nazywał townscape wprost „the art of relationship” (sztuką relacji).² Wartość miejsca leży nie w pojedynczym budynku, lecz w tym, jak budynki ze sobą współgrają.

2. Tożsamość i identyfikacja

Zanim genius loci stało się kategorią fenomenologiczną, Alexander Pope pisał o projektowaniu ogrodów: „Consult the genius of the place in all” (we wszystkim radź się ducha miejsca).³ Christian Norberg-Schulz przekłada tę ideę na teorię architektury. Miejsce to konkretna całość, czyli materiał, światło, rzeźba terenu, skala i charakter, a nie abstrakcyjna przestrzeń.

Celem budowania jest według niego „to make a site become a place” (uczynić z terenu miejsce), czyli wydobyć znaczenia, które otoczenie już w sobie nosi.⁴ Wskazuje dwie funkcje egzystencjalne: orientację (wiem, gdzie jestem) i identyfikację (czuję, jakie to miejsce jest i że do niego przynależę).⁵ Brak tego prowadzi do bezmiejscowości w rozumieniu Edwarda Relpha: tożsamość miejsc słabnie, aż stają się podobne nie tylko z wyglądu, ale i w sposobie, w jaki są odczuwane.⁶

3. Ciągłość tkanki i jej zdolność adaptacji

To argument morfologiczny, najbardziej operacyjny. Układ ulic, podział na działki, typologia zabudowy i ziarno tkanki zmieniają się, choć tempo tych zmian bywa zróżnicowane: plan ulic trwa stulecia, budynki dekady, funkcje niekiedy jedynie lata.⁷ Stewart Brand opisał tę samą logikę w skali budynku jako warstwy zmieniające się z różną prędkością.⁸ Projekt, który szanuje trwalsze warstwy (rytm parcel, linie zabudowy, ciągłość pierzei), zachowuje to, co daje miastu odporność i zdolność do stopniowej przemiany.

4. Warunki przyrodnicze i klimatyczne

Kontekst to także rzeźba terenu, wody, przewietrzanie, nasłonecznienie i istniejąca zieleń, również nieformalna. Ignorowanie ich kosztuje; bo wynikają z tego przegrzewanie zabudowy i przestrzeni między budynkami, zalewanie terenów i piwnic, utrata korytarzy ekologicznych. Argumenty te nabierają na ważności w kontekście adaptacji do zmiany klimatu.

5. Kontekst społeczny

Rozumiemy to pojęcie jako zespół obejmujący obecnych użytkowników, ich codzienne praktyki i sieci relacji. Jane Jacobs pokazywała, że życie ulicy wynika z gęstości, mieszania funkcji i drobnej skali, czyli z kontekstu, który łatwo zniszczyć jednym „porządkującym” projektem.⁹

6. Zasoby i koszty

Wykorzystanie już istniejącej infrastruktury, ponowne użycie już obecnych budynków to nie tylko działania zmierzające do ograniczenia śladu węglowego. Jacobs ujęła to zwięźle: „Old ideas can sometimes use new buildings. New ideas must use old buildings” (stare idee mogą czasem korzystać z nowych budynków, nowe idee muszą korzystać ze starych).¹⁰ Starsza, tańsza zabudowa jest inkubatorem nowych funkcji, a praca z kontekstem jest zwykle tańsza i bardziej zrównoważona w ekologicznym rozumieniu tego sformułowania niż zastępowanie go.

7. Legitymizacja

Projekt czytelnie zakorzeniony w miejscu łatwiej zyskuje akceptację mieszkańców, bo nawiązuje do tego, co już znają i cenią. Prof. Krystyna Pawłowska wiąże jakość przestrzeni miejskiej właśnie z poczuciem jej swojskości, czyli bliskości i oswojenia.¹¹

Czego kontekst nie oznacza

Kontekstualizm nie oznacza kopiowania. Rozpiętość postaw jest duża, od mimetycznego dopasowania po świadome zerwanie.

Mimetyczne dopasowanie. Nowa zabudowa wpisuje się w skalę, rytm i materiał otoczenia, często przez kontynuację typu i formy.¹²

Dialog i kolaż. Kontekstualizm jako nurt został nazwany na początku lat 70.¹³ Colin Rowe i Fred Koetter proponują miasto jako kolaż, w którym nowe i stare fragmenty współistnieją, zamiast podporządkowywać się jednej wizji.¹⁴

Regionalizm krytyczny. Strategią Kenneth’a Framptona jest „to mediate the impact of universal civilization” (łagodzić wpływ uniwersalnej cywilizacji) elementami wyprowadzonymi ze specyfiki miejsca: topografii, klimatu, światła i tektoniki, a nie scenograficznych cytatów.¹⁵ Sam termin wprowadzili wcześniej Alexander Tzonis i Liane Lefaivre.¹⁶

Krytyka esencjalizmu. Pojęcie genius loci bywa krytykowane za założenie, że miejsce ma jeden stały „charakter”. W rzeczywistości jest on warstwowy, sporny i zmienny. Massey proponuje w zamian rozumienie miejsca jako otwartego splotu relacji.¹⁷ Genius loci bywa też używane do blokowania wszelkiej zmiany albo do pastiszu.

Antykontekstualizm. Najdalej idzie Rem Koolhaas, który w The Generic City przewrotnie ogłasza wyzwolenie od tożsamości hasłem „down with character!” (precz z charakterem!).¹⁸

Kontekst jako ograniczenia i zasoby

Najbardziej użyteczne podejście traktuje kontekst nie jako wzór do naśladowania, ale jako zestaw ograniczeń i zasobów.¹⁹ Najpierw trzeba je rozpoznać: co jest trwałe, co cenne, co działa, a co jest problemem. Potem świadomie zdecydować, co się kontynuuje, co przekształca, a z czym się zrywa, i umieć to uzasadnić.

W praktyce przekłada się to na bardzo konkretne decyzje: linię i wysokość zabudowy, rytm działek, ciągłość parteru, osie widokowe, materiał, relację budynku z ulicą.

Projektowanie bez rozpoznania terenu a zdrowie użytkowników

Budynek i zagospodarowanie działki zaprojektowane bez analizy terenu przenoszą błędy miejsca na zdrowie ludzi, którzy będą w nich mieszkać lub pracować przez dziesięciolecia. Skutki są trwałe, bo dotyczą decyzji, których po realizacji nie da się zmienić, w tym w szczególności: orientacji, posadowienia, wysokości, wejść i relacji z otoczeniem.

Szczególnie trwałe są błędy w powiązaniach z zewnętrzem. Działka nie jest zamkniętą całością, lecz fragmentem kilku sieci jednocześnie: ulic i ścieżek pieszych, transportu publicznego, usług i przestrzeni publicznych, zieleni i wód, infrastruktury technicznej. Projekt, który tych sieci nie rozpoznaje, łatwo tworzy enklawę: ogrodzone osiedle z jednym wjazdem, budynek odwrócony od ulicy, teren bez przejść do sąsiednich kwartałów.

Konsekwencje braku powiązań dotyczą kilku skal jednocześnie:

  • Codzienna mobilność. Objazdy zamiast bezpośrednich dojść do przystanku, szkoły czy sklepu wydłużają drogę i zniechęcają do chodzenia. Rośnie zależność od samochodu i maleje aktywność fizyczna.²⁸ ²⁹ Najmocniej odczuwają to dzieci, osoby starsze i osoby z niepełnosprawnościami.
  • Relacje społeczne. Brak ciągów pieszych, przestrzeni wspólnych i aktywnego parteru w ścianie sąsiadujących bezpośrednio z ulicą pierzei budynków ogranicza przypadkowe spotkania, z których rodzą się więzi sąsiedzkie. Grozi to izolacją, która podnosi ryzyko zachorowań na wiele chorób.³⁶
  • Bezpieczeństwo. Granica działki w postaci ślepej ściany lub ogrodzenia odbiera ulicy naturalny nadzór w postaci oczu sąsiadów i użytkowników skierowanych na ulicę. Teren staje się mniej bezpieczny zarówno dla użytkowników budynku, jak i przechodniów.⁹ ³⁵
  • Próg między wnętrzem a zewnętrzem. Brak stref pośrednich, takich jak przedogródki, podcienia, balkony czy czytelne wejścia, utrudnia stopniowe przejście od przestrzeni prywatnej do publicznej. Użytkownicy rzadziej wychodzą na zewnątrz i słabiej identyfikują się z otoczeniem.
  • Przyroda i woda. Przerwanie ciągłości zieleni i korytarzy ekologicznych zubaża bioróżnorodność i odbiera użytkownikom kontakt z naturą.³⁰ ³² Zignorowanie spływu wód opadowych z i na sąsiednie działki prowadzi do podtopień.
  • Infrastruktura i służby. Niedostateczne połączenie z siecią drogową utrudnia dojazd karetki, straży pożarnej czy odbiór odpadów. W sytuacji zagrożenia przekłada się to bezpośrednio na zdrowie i życie.

Brak powiązań działa też w drugą stronę. Zamknięta, wygrodzona enklawa przecina sieć, z której korzystają sąsiedzi, i pogarsza funkcjonowanie całej dzielnicy. Koszty zdrowotne ponoszą więc nie tylko przyszli użytkownicy nowej inwestycji.

Zdrowie fizyczne

Światło dzienne i sen. Bez analizy przesłaniania przez sąsiednią zabudowę, zieleń i rzeźbę terenu powstają pomieszczenia z niedoborem światła. Mniejsza ekspozycja na światło dzienne wiąże się z gorszą jakością snu i zaburzeniami rytmu dobowego.²⁰ Polskie warunki techniczne wprowadzają z tego powodu minimalne wymagania nasłonecznienia pomieszczeń mieszkalnych.²¹

Przegrzewanie. Przeszklone elewacje zachodnie, brak cienia i zablokowane przewietrzanie podnoszą temperaturę wewnątrz podczas upałów. Stres cieplny zwiększa umieralność i liczbę hospitalizacji, zwłaszcza wśród osób starszych i przewlekle chorych.²² Ochrona przed nadmiernym ciepłem w mieszkaniu jest jednym z zaleceń WHO dotyczących zdrowia w budynkach mieszkalnych.²³

Wilgoć i pleśń. Lokalizowanie zabudowy bez uwzględnienia relacji z ciekami i zbiornikami wodnymi, a następnie pominięcie badań gruntowo-wodnych, prowadzą do zawilgocenia i zalewania kondygnacji podziemnych. Wilgoć i pleśń w domu są powiązane z problemami w funkcjonowaniu układu oddechowego oraz astmą.²⁴

Hałas. Sypialnie od strony arterii lub torów to skutek nierozpoznania źródeł hałasu. Przewlekła ekspozycja na hałas środowiskowy zaburza sen i zwiększa ryzyko chorób układu krążenia.²⁵ ²⁶ Zagospodarowanie działki w takich lokalizacjach nie pozwala też na pełne wykorzystanie terenów otwartych do wypoczynku i rekreacji.

Jakość powietrza. Wejścia, okna i place zabaw lokowane w strefie spalin zwiększają ekspozycję na pyły i tlenki azotu, szkodliwe dla układu oddechowego i krążenia.²⁷

Aktywność fizyczna. Budynek bez powiązań z siecią pieszą, przystankami i usługami wymusza jazdę samochodem. Środowisko mniej przyjazne pieszym wiąże się z niższą aktywnością fizyczną i wyższym ryzykiem otyłości.²⁸ ²⁹

Zanieczyszczenie gruntu. Na terenach poprzemysłowych brak badań gleby oznacza ryzyko kontaktu z zanieczyszczeniami w ogródkach i na terenach rekreacji, szczególnie dla dzieci.

Zdrowie psychiczne

Kontakt z naturą. Brak widoku na zieleń odbiera użytkownikom jedno z najlepiej udokumentowanych źródeł regeneracji psychicznej. Klasyczne badanie Rogera S. Ulricha pokazało szybszy powrót do zdrowia pacjentów, którzy przebywali w salach szpitalnych z widokiem na drzewa.³⁰ Teoria regeneracji uwagi i nowsze przeglądy badań wiążą kontakt z naturą z mniejszym stresem i lepszym samopoczuciem.³¹ ³²

Stres środowiskowy. Hałas, tłok, brak prywatności i wgląd w okna z sąsiedniej zabudowy są przewlekłymi stresorami, powiązanymi z gorszym zdrowiem psychicznym.³³ Badania neuroobrazowe wskazują, że życie w mieście zmienia przetwarzanie stresu społecznego.³⁴

Poczucie bezpieczeństwa. Ślepe ściany od ulicy, nieczytelne wejścia i zaułki bez naturalnego nadzoru obniżają poczucie bezpieczeństwa i zniechęcają do korzystania z otoczenia.³⁵ Jane Jacobs opisała to zjawisko jako brak „oczu na ulicę”.⁹

Izolacja społeczna. Budynek odcięty od sieci ulic, usług i przestrzeni wspólnych utrudnia kontakty sąsiedzkie. Słabe więzi społeczne są czynnikiem ryzyka porównywalnym z klasycznymi czynnikami zdrowotnymi.³⁶

Tożsamość i przywiązanie do miejsca. Budynek, który nie odpowiada charakterowi miejsca, utrudnia identyfikację z nim, czyli to, co Christian Norberg-Schulz i Edward Relph uznawali za podstawę zakorzenienia.⁵ ⁶

Projekty powtarzalne: generyczny obiekt, specyficzne miejsce

Budynki modułowe i projekty typowe (katalogowe, „gotowe”) są z założenia projektowane niezależnie od miejsca. Cały ciężar dopasowania do terenu przechodzi więc na wybór działki, ustawienie budynku i zagospodarowanie otoczenia. Jeśli ten etap jest formalnością, opisane wyżej ryzyka występują w spotęgowanej formie.

Projekt typowy powstaje dla działki idealnej: płaskiej, z dojazdem od określonej strony i ogrodem od południa. Prawo wymaga jego adaptacji do konkretnej lokalizacji, w tym opracowania zagospodarowania działki i dostosowania posadowienia do warunków gruntowych.³⁷ W praktyce adaptacja często sprowadza się do lustrzanego odbicia rzutu i korekty fundamentów. Pytanie, czy budynek w ogóle pasuje do miejsca, zwykle nie pada.

Typowe skutki dla użytkowników:

  • Orientacja narzucona przez rzut. Gdy dojazd jest od innej strony niż w projekcie, salon trafia na północ, a słońce dostają garaż i komunikacja. Mieszkańcy płacą za to komfortem i energią.
  • Niedopasowanie do rzeźby terenu i wody. Dom zaprojektowany do wzniesienia na płaskim terenie, postawiony na stoku, wymaga wykopów, murów oporowych i nasypów. Piwnica bez rozpoznania wód gruntowych staje się źródłem stałego zawilgocenia. Lekkie posadowienie modułów kusi z kolei, by pominąć badania gruntowo-wodne.
  • Brak relacji z sąsiedztwem i ulicą. Okna wprost na okna sąsiada, taras w cieniu, sypialnia od drogi. Od frontu ślepa ściana garażu i brama zamiast wejścia.
  • Działki resztkowe. Zespoły modułowe, np. tymczasowe szkoły, mieszkania interwencyjne czy osiedla dla uchodźców, często trafiają na tereny przy torach, arteriach i na dawnych terenach przemysłowych. Wybór podyktowany jest dostępnością i szybkością procedur, a nie jakością miejsca.
  • Enklawa zamiast fragmentu miasta. Zespoły stawiane jako ogrodzone wyspy, bez przejść, przestrzeni wspólnych i usług w zasięgu pieszym, sprzyjają izolacji i stygmatyzacji mieszkańców.
  • Tymczasowość, która staje się trwała. Rozwiązania planowane na kilka lat często zostają na dekady.³⁸ Kompromisy w lokalizacji obciążają użytkowników dłużej, niż zakładano.

Skutek całościowy jest poważniejszy niż suma pojedynczych błędów. Setki projektów katalogowych na tanich działkach z dala od usług i transportu tworzą rozproszony krajobraz suburbanizacji, zależny od samochodu i kosztowny w obsłudze infrastrukturą.³⁹ ⁴⁰ To polskie wydanie bezmiejscowości Edwarda Relpha⁶, opisane reportersko przez Filipa Springera.⁴¹

Zasada jest prosta: obiekt może być generyczny, ale jego osadzenie musi być specyficzne. Prefabrykacja i systemy modułowe zwykle dają sporą swobodę konfiguracji i orientacji, trzeba ją tylko wykorzystać.⁴² ⁴³ W praktyce oznacza to:

  1. Najpierw rozpoznać działkę, potem wybrać projekt lub system.
  2. Traktować adaptację jako rzeczywiste projektowanie: obrót i odbicie bryły, przesunięcie otworów, dopasowanie posadzki do terenu i wejścia do dojścia.
  3. Zaprojektować zagospodarowanie działki jako równorzędną część projektu: dojścia, przestrzenie wspólne, zieleń, retencję, cień i strefy wejściowe.
  4. Włączyć budynek lub zespół w sieć ulic i usług, z przejściami do sąsiednich terenów zamiast ogrodzenia.
  5. Traktować lokalizację tymczasową tak, jakby miała być trwała.
  6. Gdy żaden projekt typowy nie pasuje do miejsca, uznać to za sygnał, że potrzebny jest projekt indywidualny.

Moduł zdejmuje z projektanta dużą część pracy nad samym budynkiem. Uwolniony czas i budżet można przeznaczyć na to, co decyduje o zdrowiu użytkowników: miejsce, ustawienie i powiązania z otoczeniem.

Wspólny mianownik: analiza terenu nie może być jedynie formalnością do wykonania przed projektem, tylko jego pierwszym etapem. Słońce, wiatr, grunt, woda, hałas, powiązania i sąsiedztwo rozpoznane na starcie to decyzje, które później kształtują codzienne zdrowie użytkowników, a ich naprawa po realizacji jest zwykle niemożliwa albo bardzo droga.

Przypisy

  1. K. Lynch, The Image of the City, Cambridge, MA 1960, rozdz. 1; wyd. pol. Obraz miasta, przeł. T. Jeleński, Kraków 2011.
  2. G. Cullen, The Concise Townscape, London 1971 (wyd. 1 jako Townscape, 1961), wstęp.
  3. A. Pope, An Epistle to Lord Burlington, London 1731.
  4. Ch. Norberg-Schulz, Genius Loci: Towards a Phenomenology of Architecture, New York 1980, rozdz. 1.
  5. Tamże.
  6. E. Relph, Place and Placelessness, London 1976.
  7. M.R.G. Conzen, Alnwick, Northumberland: A Study in Town-Plan Analysis, London 1960; M. Koter, Geneza układu przestrzennego Łodzi przemysłowej, Warszawa 1969.
  8. S. Brand, How Buildings Learn: What Happens After They’re Built, New York 1994.
  9. J. Jacobs, The Death and Life of Great American Cities, New York 1961; wyd. pol. Śmierć i życie wielkich miast Ameryki, przeł. Ł. Mojsak, Warszawa 2014.
  10. Tamże, rozdz. 10 („The need for aged buildings”).
  11. K. Pawłowska, Idea swojskości miasta, Kraków 2001.
  12. B.C. Brolin, Architecture in Context: Fitting New Buildings with Old, New York 1980; L. Krier, Architecture: Choice or Fate, Windsor: Andreas Papadakis 1998.
  13. T. Schumacher, „Contextualism: Urban Ideals and Deformations”, Casabella 1971, nr 359–360, s. 79–86; S. Cohen, „Physical Context/Cultural Context: Including It All”, Oppositions 1974, nr 2, s. 1–39.
  14. C. Rowe, F. Koetter, Collage City, Cambridge, MA 1978.
  15. K. Frampton, „Towards a Critical Regionalism: Six Points for an Architecture of Resistance”, w: The Anti-Aesthetic: Essays on Postmodern Culture, red. H. Foster, Port Townsend 1983.
  16. A. Tzonis, L. Lefaivre, „The Grid and the Pathway: An Introduction to the Work of Dimitris and Suzana Antonakakis”, Architecture in Greece 1981, nr 15, s. 164–178.
  17. D. Massey, „A Global Sense of Place”, Marxism Today 1991, t. 38 (czerwiec), s. 24–29; D. Massey, For Space, London 2005.
  18. R. Koolhaas, „The Generic City”, w: R. Koolhaas, B. Mau, S,M,L,XL, New York 1995.
  19. N.J. Habraken, The Structure of the Ordinary: Form and Control in the Built Environment, Cambridge, MA 1998; K. Kropf, The Handbook of Urban Morphology, Chichester 2017.
  20. M. Boubekri i in., „Impact of windows and daylight exposure on overall health and sleep quality of office workers”, Journal of Clinical Sleep Medicine 2014, t. 10, nr 6, s. 603–611.
  21. Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie (t.j. z późn. zm.), § 60 (nasłonecznienie pomieszczeń).
  22. R.S. Kovats, S. Hajat, „Heat stress and public health: a critical review”, Annual Review of Public Health 2008, t. 29, s. 41–55.
  23. World Health Organization, WHO Housing and Health Guidelines, Geneva 2018.
  24. W.J. Fisk, Q. Lei-Gomez, M.J. Mendell, „Meta-analyses of the associations of respiratory health effects with dampness and mold in homes”, Indoor Air 2007, t. 17, nr 4, s. 284–296.
  25. World Health Organization, Environmental Noise Guidelines for the European Region, Copenhagen 2018.
  26. T. Münzel, T. Gori, W. Babisch, M. Basner, „Cardiovascular effects of environmental noise exposure”, European Heart Journal 2014, t. 35, nr 13, s. 829–836.
  27. World Health Organization, WHO Global Air Quality Guidelines, Geneva 2021.
  28. R. Ewing i in., „Relationship between urban sprawl and physical activity, obesity, and morbidity”, American Journal of Health Promotion 2003, t. 18, nr 1, s. 47–57.
  29. J.F. Sallis i in., „Physical activity in relation to urban environments in 14 cities worldwide: a cross-sectional study”, The Lancet 2016, t. 387, nr 10034, s. 2207–2217.
  30. R.S. Ulrich, „View through a window may influence recovery from surgery”, Science 1984, t. 224, nr 4647, s. 420–421.
  31. R. Kaplan, S. Kaplan, The Experience of Nature: A Psychological Perspective, Cambridge 1989.
  32. G.N. Bratman i in., „Nature and mental health: An ecosystem service perspective”, Science Advances 2019, t. 5, nr 7, eaax0903; T. Hartig i in., „Nature and health”, Annual Review of Public Health 2014, t. 35, s. 207–228.
  33. G.W. Evans, „The built environment and mental health”, Journal of Urban Health 2003, t. 80, nr 4, s. 536–555.
  34. F. Lederbogen i in., „City living and urban upbringing affect neural social stress processing in humans”, Nature 2011, t. 474, nr 7352, s. 498–501.
  35. O. Newman, Defensible Space: Crime Prevention Through Urban Design, New York 1972.
  36. J. Holt-Lunstad, T.B. Smith, J.B. Layton, „Social relationships and mortality risk: a meta-analytic review”, PLoS Medicine 2010, t. 7, nr 7, e1000316.
  37. Ustawa z dnia 7 lipca 1994 r. – Prawo budowlane (t.j. z późn. zm.), art. 20 i art. 33 ust. 2; por. Główny Urząd Nadzoru Budowlanego, „Adaptacja projektu gotowego a obowiązek uzyskania zgody autora”, interpretacja z 13.05.2025.
  38. D. Félix, J.M. Branco, A. Feio, „Temporary housing after disasters: A state of the art survey”, Habitat International 2013, t. 40, s. 136–141.
  39. K. Kajdanek, Suburbanizacja po polsku, Kraków 2012.
  40. A. Kowalewski, J. Mordasewicz, J. Osiatyński, J. Regulski, J. Stępień, P. Śleszyński, Raport o ekonomicznych stratach i społecznych kosztach niekontrolowanej urbanizacji w Polsce, Warszawa 2013; wybrane fragmenty: Samorząd Terytorialny 2014, nr 4, s. 5–21. Zob. też A. Kowalewski, T. Markowski, P. Śleszyński (red.), Studia nad chaosem przestrzennym, Studia KPZK PAN, t. 182, Warszawa 2018.
  41. F. Springer, Wanna z kolumnadą. Reportaże o polskiej przestrzeni, Wołowiec 2013.
  42. R.E. Smith, Prefab Architecture: A Guide to Modular Design and Construction, Hoboken 2010.
  43. C. Davies, The Prefabricated Home, London 2005.

Bibliografia według podejść

Czytelność i townscape

  • Cullen G., The Concise Townscape, London 1971.
  • Lynch K., The Image of the City, Cambridge, MA 1960; wyd. pol. Obraz miasta, przeł. T. Jeleński, Kraków 2011.

Fenomenologia miejsca

  • Casey E.S., The Fate of Place: A Philosophical History, Berkeley 1997.
  • Heidegger M., „Bauen Wohnen Denken” (1951), w: tenże, Vorträge und Aufsätze, Pfullingen 1954, s. 145–162.
  • Norberg-Schulz Ch., Genius Loci: Towards a Phenomenology of Architecture, New York 1980.
  • Relph E., Place and Placelessness, London 1976.

Mimetyczne dopasowanie

  • Brolin B.C., Architecture in Context: Fitting New Buildings with Old, New York 1980.
  • Krier L., Architecture: Choice or Fate, Windsor: Andreas Papadakis 1998.
  • Krier R., Stadtraum in Theorie und Praxis, Stuttgart 1975; wyd. ang. Urban Space, London 1979.

Kontekstualizm, dialog i kolaż

  • Cohen S., „Physical Context/Cultural Context: Including It All”, Oppositions 1974, nr 2, s. 1–39.
  • Karta Wenecka (Międzynarodowa karta konserwacji i restauracji zabytków i miejsc zabytkowych), 1964, art. 9 i 12.
  • Rowe C., Koetter F., Collage City, Cambridge, MA 1978.
  • Schumacher T., „Contextualism: Urban Ideals and Deformations”, Casabella 1971, nr 359–360, s. 79–86.

Regionalizm krytyczny

  • K. Frampton, „Towards a Critical Regionalism: Six Points for an Architecture of Resistance”, w: The Anti-Aesthetic: Essays on Postmodern Culture, red. H. Foster, Bay Press, Port Townsend 1983, s. 16–30.
  • Frampton K., Modern Architecture: A Critical History, wyd. 2, London 1985.
  • Lefaivre L., Tzonis A., Critical Regionalism: Architecture and Identity in a Globalized World, Munich 2003.
  • Tzonis A., Lefaivre L., „The Grid and the Pathway: An Introduction to the Work of Dimitris and Suzana Antonakakis, with Prolegomena to a History of the Culture of Modern Greek Architecture”, „Architecture in Greece” 1981, nr 15, s. 164–178.

Krytyka esencjalizmu miejsca

  • Cresswell T., Place: A Short Introduction, Oxford 2004.
  • Massey D., „A Global Sense of Place”, Marxism Today 1991, t. 38 (czerwiec), s. 24–29.
  • Massey D., For Space, London 2005.

Antykontekstualizm i miasto generyczne

  • Augé M., Non-lieux, Paris 1992; wyd. pol. Nie-miejsca. Wprowadzenie do antropologii hipernowoczesności, przeł. R. Chymkowski, Warszawa 2010.
  • Koolhaas R., „Junkspace”, October 2002, nr 100, s. 175–190.
  • Koolhaas R., Mau B., S,M,L,XL, New York 1995.

Morfologia i typologia: kontekst jako ograniczenia i zasoby

  • Brand S., How Buildings Learn, New York 1994.
  • Caniggia G., Maffei G.L., Composizione architettonica e tipologia edilizia, Venezia 1979.
  • Conzen M.R.G., Alnwick, Northumberland: A Study in Town-Plan Analysis, London 1960.
  • Habraken N.J., The Structure of the Ordinary, Cambridge, MA 1998.
  • Koter M., Geneza układu przestrzennego Łodzi przemysłowej, Warszawa 1969.
  • Kropf K., The Handbook of Urban Morphology, Chichester 2017.
  • Panerai Ph., Castex J., Depaule J.-Ch., Formes urbaines: de l’îlot à la barre, Paris 1977.

Kontekst społeczny i zasoby

  • Jacobs J., The Death and Life of Great American Cities, New York 1961; wyd. pol. Śmierć i życie wielkich miast Ameryki, przeł. Ł. Mojsak, Warszawa 2014.

Polska tradycja ciągłości i swojskości

  • Bielecki Cz., „Ciągłość w architekturze”, Architektura 1978, nr 3–4, s. 26–77.
  • Bielecki Cz., Gra w miasto, Warszawa 1996.
  • Pawłowska K., Idea swojskości miasta, Kraków 2001.

Źródło historyczne pojęcia genius loci

  • Pope A., An Epistle to Lord Burlington, London 1731.

Środowisko zbudowane a zdrowie

  • Boubekri M. i in., „Impact of windows and daylight exposure on overall health and sleep quality of office workers”, Journal of Clinical Sleep Medicine 2014, t. 10, nr 6, s. 603–611.
  • Bratman G.N. i in., „Nature and mental health: An ecosystem service perspective”, Science Advances 2019, t. 5, nr 7, eaax0903.
  • Evans G.W., „The built environment and mental health”, Journal of Urban Health 2003, t. 80, nr 4, s. 536–555.
  • Ewing R. i in., „Relationship between urban sprawl and physical activity, obesity, and morbidity”, American Journal of Health Promotion 2003, t. 18, nr 1, s. 47–57.
  • Fisk W.J., Lei-Gomez Q., Mendell M.J., „Meta-analyses of the associations of respiratory health effects with dampness and mold in homes”, Indoor Air 2007, t. 17, nr 4, s. 284–296.
  • Hartig T. i in., „Nature and health”, Annual Review of Public Health 2014, t. 35, s. 207–228.
  • Holt-Lunstad J., Smith T.B., Layton J.B., „Social relationships and mortality risk: a meta-analytic review”, PLoS Medicine 2010, t. 7, nr 7, e1000316.
  • Kaplan R., Kaplan S., The Experience of Nature: A Psychological Perspective, Cambridge 1989.
  • Kovats R.S., Hajat S., „Heat stress and public health: a critical review”, Annual Review of Public Health 2008, t. 29, s. 41–55.
  • Lederbogen F. i in., „City living and urban upbringing affect neural social stress processing in humans”, Nature 2011, t. 474, nr 7352, s. 498–501.
  • Münzel T., Gori T., Babisch W., Basner M., „Cardiovascular effects of environmental noise exposure”, European Heart Journal 2014, t. 35, nr 13, s. 829–836.
  • Newman O., Defensible Space: Crime Prevention Through Urban Design, New York 1972.
  • Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie (t.j. z późn. zm.).
  • Sallis J.F. i in., „Physical activity in relation to urban environments in 14 cities worldwide”, The Lancet 2016, t. 387, nr 10034, s. 2207–2217.
  • Ulrich R.S., „View through a window may influence recovery from surgery”, Science 1984, t. 224, nr 4647, s. 420–421.
  • World Health Organization, Environmental Noise Guidelines for the European Region, Copenhagen 2018.
  • World Health Organization, WHO Global Air Quality Guidelines, Geneva 2021.
  • World Health Organization, WHO Housing and Health Guidelines, Geneva 2018.

Projekty powtarzalne, prefabrykacja i suburbanizacja

  • Davies C., The Prefabricated Home, London 2005.
  • Félix D., Branco J.M., Feio A., „Temporary housing after disasters: A state of the art survey”, Habitat International 2013, t. 40, s. 136–141.
  • Kajdanek K., Suburbanizacja po polsku, Kraków 2012.
  • Kowalewski A., Markowski T., Śleszyński P. (red.), Studia nad chaosem przestrzennym, Studia KPZK PAN, t. 182, Warszawa 2018.
  • Kowalewski A., Mordasewicz J., Osiatyński J., Regulski J., Stępień J., Śleszyński P., Raport o ekonomicznych stratach i społecznych kosztach niekontrolowanej urbanizacji w Polsce, Warszawa 2013; wybrane fragmenty: Samorząd Terytorialny 2014, nr 4, s. 5–21.
  • Smith R.E., Prefab Architecture: A Guide to Modular Design and Construction, Hoboken 2010.
  • Springer F., Wanna z kolumnadą. Reportaże o polskiej przestrzeni, Wołowiec 2013.
  • Ustawa z dnia 7 lipca 1994 r. – Prawo budowlane (t.j. z późn. zm.).

Chronimy doliny rzeczne w Łodzi!

Niezmiernie się ucieszyłam. Na tyle, że zmotywowało mnie to do powrotu do pisania. Otóż łódzki Urząd Miasta postanowił chronić doliny rzeczne przed zabudową. Póki co dotyczyć to ma doliny rzeki Sokołówki (gdzie przyjęto wczoraj plan miejscowy), na temat której dyskusje trwają od lat (i większość obiektów które mogły tam zaistnieć już zapewne powstała – wybaczcie mi proszę tę odrobinę sarkazmu). Ale wciąż, niezależnie od wszelkich ale, ta radosna narracja cieszy i należy ją zatem koniecznie odnotować. Tym bardziej, że dyskusje i prace studialne dotyczą również pozostałych łódzkich rzek. I dotyczą już nawet nie tylko i jedynie ochrony ich dolin (niestety zazwyczaj w mniejszym niż większym zakresie) ale nawet w niektórych przypadkach wydobycia koryta na powierzchnię i renaturyzacji. Choćby wybranych fragmentów. 

Obrazek jest “AI generated” – hasło – renaturyzowana dolina rzeki w mieście

Dyskusje na ten temat trwają odkąd sięgam zawodową pamięcią. Już w Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego przyjętym w 2002 roku ten temat był bardzo mocno obecny. Dyskutowane wtedy były dwa zasięgi ochrony dolin rzecznych – według wariantu hydrologów i według wariantu przyrodników. Oba zdecydowanie obszerniejsze niż obecne tereny wolne od zabudowy wzdłuż łódzkich rzek i strumieni, niegdyś licznych i wartko płynących, obecnie, w większości przypadków poczynając od końca XIX w. lub od początku XX wieku, schowanych pod powierzchnią ziemi i zanieczyszczonych. Wielu łodzian nawet nie wie o ich istnieniu. Nawet jeśli to między innymi ich obecność była jedną z przyczyn lokalizacji w tym miejscu ważnego ośrodka przemysłowego.

Dlaczego doliny rzeczne należy chronić od zabudowy? Od wielu lat zadaję to pytania studentom i zazwyczaj odpowiedź jest znana i dość oczywista – żeby chronić zabudowę i miejską przestrzeń przed zalewaniem, przed podtopieniami czy występowaniem powodzi. Teoretycznie wszyscy to wiemy i rozumiemy. Chociaż mogłoby się zdawać że przypisywanie skutków kataklizmów takich jak powodzie wyłącznie siłom natury również zdaje się być naszą rodzimą specyfiką – ale zostawmy ten sarkazm na boku. Szczęśliwie chociaż firmy ubezpieczeniowe już odkryły, że w sytuacji zmiany klimaty powodzie przestały być zjawiskami sporadycznymi (patrz woda stu czy pięćdziesięcioletnia) i powoli stają się normą – zatem nie należy nieruchomości zlokalizowanych w obniżeniach terenu ubezpieczać przed skutkami zalania. Może to otrzeźwi niektórych nieco bardziej światłych inwestorów i – co może łatwiejsze – nabywców takich, nierzadko okazyjnych, posesji.

Wydawać by się mogło że wszystko w tym temacie już zostało powiedziane, że to takie oczywiste i wszyscy rozumieją. Tymczasem niekoniecznie. Bo w ochronie dolin rzecznych nie chodzi wyłącznie o to że bronimy się przed katastrofalnymi skutkami powodzi. Chronić powinniśmy się również przed zakłóceniami naszego codziennego funkcjonowania, które są bezpośrednią konsekwencją podtopień okolicznych ulic. I znów zdarza mi się dość często pytać studentów co się dzieje w sytuacji cofki (ang. backwater) z kanalizacji deszczowej i skąd się to zjawisko bierze. I wracamy wtedy do szkoły średniej i do prawa Paskala. Kłopot wynika z tego, że doliny rzeczne – będąc odbiornikiem opadów deszczu – pełnią ważną funkcję retencyjną. Jeśli ich pojemność jest niewystarczająca to położone w ich bezpośrednim sąsiedztwie ulice są zalewane. Kanalizacja deszczowa nie ma szans tej wody odebrać. I w konsekwencji auta (autobusy, tramwaje, itd) oraz przechodnie brodzą w wodzie (albo w pośniegowym błocie). Nawet w miastach takich jak Łódź, które nie mają większych rzek i są zlokalizowane na dziale wodnym. W efekcie pojazdy ulegają uszkodzeniom, i podobnie – mieszkańcy cierpią na przeziębienie, grypę, katar, itd. Oraz użytkownicy – niezależnie od sposobu poruszania – nie mogą na czas dotrzeć do celu – pracy, szkoły, na zajęcia rekreacyjne, spotkania z rodziną czy przyjaciółmi. Nasze codzienne życie, a także gospodarcze i społeczne funkcjonowanie miasta ulegają zakłóceniom – i wszystko to generuje przecież koszty. Które ponosimy wszyscy. A kto korzysta? Ano ci nieliczni, którzy coś tam zbudowali, zabetonowali i udało im się szybciutko to niekoniecznie świadomym osobom sprzedać.

Przepraszam za powyższą barwną narrację – ale doświadczenie pokazuje, że tego rodzaju opowieści, które dotykają kwestii sprawiedliwości społecznej zazwyczaj się najlepiej sprzedają i najlepiej trafiają do odbiorców. 

Kolejna ważna kwestia związana z ochroną dolin rzecznych – i w ogóle powiększaniem terenów zielonych, przyrodniczo-czynnych w miastach – wynika z potrzeby zatrzymania wody opadowej możliwie blisko miejsca gdzie ta woda dotyka powierzchni gruntu. Po co? Wydawałoby że unikanie spływu powierzchniowego jest zagadnieniem oczywistym, ale chyba jeszcze sporo czasu (i wody) musi upłynąć abyśmy niczym Fremeni z Diuny Franka Herberta nauczyli się cenić wodę jako dobro ograniczone. Chyba nie ma lepszej narracji ilustrującej te potrzebę niż ta właśnie baśń. 

Fan art of Fremen from Dune in stillsuits
Date
1 March 2022
Source
https://www.youtube.com/watch?v=OgfqHiWx8VM
Author
Astronimation
cytowane za Wikipedia

Moda na ekologię

Przeglądam program Festiwalu Wielu Kultur w Łodzi (na którego liczne i bogate oraz super ciekawe wydarzenia niestety z racji startującego przeziębienia tudzież semestru nie udało mi się wybrać). I znajduję kilka imprez, które koncentrują się na odczuciach zwierząt i ich relacjach z ludźmi. Nasi “bracia mniejsi”, cytując Św. Franciszka, którego Niedzielę właśnie obchodziliśmy, mają swoje odrębne potrzeby o czym często zdarza nam się zapominać.

Z racji postępującej urbanizacji i przekształceń terenów otwartych, naturalnych dostępność obszarów, gdzie zwierzęta (i ekosystemy) mogą/mogły funkcjonować w sposób niezakłócony ulega dramatycznemu zmniejszeniu. Zwierzęta zmuszone są dostosowywać do współegzystowania z człowiekiem i niekoniecznie świetnie się w ludzkich miastach albo w ich bezpośrednim sąsiedztwie odnajdują.

Zdarza mi się czasem wracać w dyskusjach ze studentami do sytuacji rozmowy z bliską krewną, która w czasach gdy sama byłam studentką, przeprowadziła się do niedawno zbudowanego domu pod lasem. I ja po wykładach z ekologii, i co może ważniejsze, pracy w biurze urbanistycznym, w którym tematyka ochrony przyrody była jednym z najważniejszych priorytetów, usiłowałam jej wytłumaczyć, że mieszkanie pod lasem to jest w ogóle szkodliwy pomysł. Wyobraźcie sobie absurd tej sytuacji; taki młodzieńczy idealizm. Oczywiście rzecz spełzła na niczym – nie chciałam się przecież pokłócić.

Zatem pytam czasem studentów dlaczego nie należy budować pod lasem i czy potrafią to przystępnie wytłumaczyć. A najlepiej – dlaczego, dla dobra przyrody – należy pozostawić ją nietkniętą i mieszkać w mieście, nieważne dużym czy małym, ale już zurbanizowanym. 

Zatem dlaczego nie jest “ekologicznie” osiedlać się w terenie otwartym, z dala od cywilizacji?

Tortuosa, CC BY-SA 3.0 http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/, via Wikimedia Commons

Odpowiadając – po pierwsze – chcąc czy nie chcąc miejsce zanieczyszczamy. Pojedyncza inwestycja rzadko jedynie posiada odpowiednią infrastrukturę, szczególnie w zakresie odprowadzania i oczyszczania ścieków. Jeśli zaś jest to zabudowa tania to często niestety oszczędność dotyczy również okresowego opróżniania szamba. Zanieczyszczenie powietrza – bo dom trzeba ogrzać – a pod lasem nie mamy centralnego ogrzewania – to kolejna przyczyna. Zanieczyszczenie hałasem odstrasza zwierzęta, które przenoszą się w bardziej odległe miejsca, uciekają w głąb lasu. Pojedyncza inwestycja pociąga za sobą kolejne. W wyniku eksploatacji zasobów wody gruntowej obniża się lustro wody, co w większej skali zmienia stosunki wodne i wpływa niekorzystnie na lokalną florę. Krajobraz, gleba, lokalna przyroda ulega przekształceniu; w dłuższej perspektywie zmniejsza się bioróżnorodność. 

Podsumowując, co oczywiście jest truizmem, najskuteczniejszą formą ochrony przyrody jest ograniczenie ludzkiej ingerencji. Innymi słowy – ekolodzy nie mieszkają pod lasem ani co gorsza w samym lesie, chyba że ich zawód związany jest bezpośrednio z wykonywaniem czynności tego wymagających – co jednak dość rzadkie.

Konsultacje społeczne a reforma planowania przestrzennego

Bardzo ciekawa Konferencja szkoleniowa dotycząca obecnej reformy planowania przestrzennego przeprowadzona przez pracowników Ministerstwa Rozwoju i Technologii (część 1 Konferencji, część 2) odpowiedzialnych za przygotowanie rozwiązań znowelizowanej Ustawy o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym. Przede wszystkim pełen szacunek dla Zespołu opracowującego przepisy dla ilości zebranego i przeanalizowanego materiału dotyczącego problemów funkcjonowania dotychczas obowiązujących przepisów. I w konsekwencji – metod radzenia sobie z dostrzeżonymi problemami, w tym również natury typowo administracyjnej lub typowymi – i zazwyczaj powszechnie wykorzystywanymi – dziurami w prawie.. Tudzież z regionalizmami systemu planowania, bo tych – z tego co mi wiadomo – również było sporo – co kraj to obyczaj, jak mawia popularne przysłowie.

Szczególnie podobała mi się prezentacja przez P. Roberta Buciaka (dzień 1 Konferencji, od 2:54:31), który z wielkim entuzjazmem opowiadał o proponowanych rozwiązaniach dla konsultacji społecznych. Tym bardziej, że sama od wielu lat o partycypacji społecznej opowiadam studentom i dopracowałam się pewnej metodologii tworzenia scenariuszy partycypacji. Przyjęłam też, już jakiś czas temu, taką zasadę, że najpierw opowiadam studentom jak powinien wyglądać idealny proces partycypacji, a dopiero potem, pod koniec cyklu wykładów, poświęcam jedno lub dwa spotkania obowiązującym, tudzież proponowanym przepisom. Głównie z tego względu, że (niedościgły – niestety) ideał pozostaje niezmienny. Oraz ponieważ dotychczas obowiązujące regulacje nie zajmowały zbyt wiele czasu – z tej prostej przyczyny że były dość ograniczone. Tudzież aby uniknąć konfuzji, jeślibym opowiedziała na początku wykładów coś co na końcu miałoby już zostać zmienione – tyle przez ostatnich 20 lat w okresie obowiązywania Ustawy dyskutowano rozmaitych pomysłów i gotowych projektów jej fundamentalnej zmiany i zastąpienia. Próba opowiadania o tym co być mogłoby ale się nie zdarzyło nie sprzyja racjonalności.

Zatem katalog dostępnych metod partycypacji w obecnej ustawie jest bogaty- co cieszy; konsultacjom społecznym poświęcono osobny rozdział – czyli rzecz jest ważna. Mało tego można też stosować metody inne i zostało to  explicit napisane. Mniej obyci z kwestiami urzędowymi czytelnicy mogą się w tym momencie zdziwić, ale podejście typu – nie jest zapisane w KPA – zatem nie istnieje – czyli “się nie da” – zdarza się niekiedy w rodzimych instytucjach różnego szczebla. Trochę mnie jedynie niepokoją możliwości skracania czy też upraszczania konsultacji w procedurze uproszczonej i w procedurze zintegrowanego planu inwestycyjnego. Może się w praktyce okazać, że rzeczywistość nie będzie tak różowa jak byśmy tego chcieli. Jak wiemy – znajdowanie dziur w przepisach jest niemal naszym sportem narodowym – i w efekcie – w zgodzie z literą prawa – partycypacja społeczna sprowadzona zostanie do uwag do planu. Czas to pokaże.

No I jest jeszcze jedna dość podstawowa rozbieżność pomiędzy prezentowanym przeze mnie podczas wykładów wykresem “idealnego procesu planowania z udziałem społecznym”, a formalną (również obecnie przyjętą) procedurą opracowywania planów. W żadnej z opcji nie zakłada się realizacji dwóch najważniejszych punktów wstępnych, które umożliwiają de facto – współdecydowanie o tym co ma być zaplanowane. Brakuje bowiem: 1. przygotowania do partycypacji, które winno obejmować edukację, angażowanie mieszkańców w zbieranie wiedzy o miejscu, budowanie kapitału społecznego oraz wreszcie samo informowanie, że coś – czyli proces partycypacji – ma się wydarzyć. Np. we Francji w procedurze zones de protection du patrimoine architectural urbain et paysager (ZPPAUP), taka faza wstępna trwa circa rok i dokładnie powyższym celom jest poświęcona. National Charrette Institute wskazuje, że faza wstępna winna trwać od 3 tygodni do circa 6 miesięcy, w zależności od wielkości inwestycji – do osiągnięcia stanu określanego mianem “charrette ready”. Drugim punktem, którego nie ma w nowelizowanej ustawie, a który sobie przykładowo wspomniani wyżej Francuzi wprowadzili istotną zmianą przepisów planistycznych w roku 2000, jest ustalanie założeń opracowania planistycznego wspólnie ze społeczeństwem i na wstępie procedury. W naszych przepisach angażowanie mieszkańców przed opracowaniem dokumentu uwzględnia jedynie zbieranie wniosków oraz nowo wprowadzoną możliwość, że grupa mieszkańców może mieć inicjatywę uchwałodawczą dotyczącą przystąpienia do mpzp. Trzeba pamiętać, że wnioski mogą być, i zazwyczaj są, sprzeczne – stąd potrzebna jest możliwość dyskusji na wstępnym etapie celem wypracowania konsensusu. 

Jeszcze jedna rzecz – ważna bardzo i również dotycząca bezpośrednio partycypacji społecznej – wydaje mi się, że gdzieś po drodze umknęła. W poprzednich wersjach nowelizacji, czy propozycji nowego prawa, dużo się mówiło o potrzebie mediacji, angażowaniu mediatora dla rozwiązywania konfliktów. Teraz tego elementu nie ma, co zaskakuje.

Na pewno jeszcze wrócę do zagadnień wynikających  z reformy planowania. Ciekawa jestem bardzo co obecna nowelizacja przyniesie w praktyce. Póki co cieszę się, że wiedza o metodach partycypacji społecznej w planowaniu przestrzennym, którą przekazuję studentom od wielu lat, może im się w końcu w większym niż dotychczas stopniu przydać w praktyce.

11-listopada czyli o lokalnym patriotyzmie

11 listopada czyli Narodowe Święto Niepodległości zawsze nasuwa mi rozważania na temat istoty patriotyzmu. Za Słownikiem Języka Polskiego: „Patriotyzm to silne przywiązanie, miłość, najczęściej do ojczyzny, poczucie więzi społecznej oraz chęć i gotowość poświęcenia się dla własnego narodu, przy jednoczesnym poszanowaniu innych narodów i ich praw, kultur”.

Bardzo silnie z tym pojęciem kojarzą mi się inne terminy, takie jak społeczeństwo obywatelskie, partycypacja społeczna, czy zasada pomocniczości. I tutaj na myśl przychodzi dwóch Autorów, których wielokrotnie cytowałam pisząc kiedyś (konkretnie przed 2007 rokiem, kiedy pracę obroniłam) własną pracę doktorską o partycypacji społecznej w planowaniu przestrzennym, a mianowicie Prof. Jerzego Regulskiego oraz Ojca Mieczysława Alberta Krąpca. Sylwetki obu Panów są powszechnie znane, Prof. Regulskiego nie trzeba chyba nikomu w Polsce, a szczególnie w Łodzi, nikomu przedstawiać, choćby z tego powodu że przez długi czas w Łodzi pracował. No i mamy przecież Nagrodę im. Jerzego Regulskiego ustanowioną w 2016 roku po Jego śmierci “za wybitne osiągnięcia w kreowaniu ładu przestrzennego zgodnie z zasadami zrównoważonego rozwoju oraz za wzmacnianie samorządności terytorialnej”… A nie, chwileczkę. Zapytałam dzisiaj Studentów w ramach wykładów z dwóch przedmiotów wykładowych o partycypacji społecznej, które prowadzę w PŁ czy słyszeli o Prof. Regulskim – i nie słyszeli. Zatem będę im opowiadać, wiedzę trzeba uzupełniać. I tak trochę przygotowując się do myślenia o tychże wykładach ten wpis.

Z książki Samorząd III Rzeczpospolitej J. Regulskiego “Rozwój samorządności ma umożliwić społecznościom lokalnym udział w sprawowaniu władzy, a tym samym spowodować, że władza ta będzie zaspokajać nie tylko aktualne potrzeby mieszkańców, ale również stwarzać warunki rozwoju gospodarczego, cywilizacyjnego i kulturalnego. Społeczności lokalne mają się więc rządzić w możliwie szerokim stopniu samodzielnie. (…)”. Dalej mamy o roli instytucji samorządowych oraz o roli i zadaniach organizacji społecznych, a także o potrzebie kształtowania podmiotowości obywateli. Nie będę opowiadać treści – zdecydowanie tę książkę rekomenduję, każdy z nas powinien do tych zdarzeń wrócić. O sylwetce Profesora bardzo ciekawie opowiada film: https://vod.tvp.pl/filmy-dokumentalne,163/sila-przewiercania,335567

Drugą książką którą zdecydowanie polecam na chłodne, jesienne i zimowe wieczory jest “O ludzką politykę” O. Krąpca. Przedsmak tego o czym tam mowa można odnaleźć w wypowiedziach dominikanina – poniżej:

Pociągiem we Wszystkich Świętych

Przypadki poukładały się w taki sposób, że w tym roku wybrałam się na groby sama, co za tym idzie pociągiem – bo najprzyjemniej. Obawiałam się trochę, że będą tłumy, bo przecież Wszystkich Świętych to takie święto, które powoduje, że ludzie wędrują żeby dołączyć do Najbliższych. Do Rodzin, nie zawsze w miejscu zamieszkania. Tymczasem, ku mojemu zaskoczeniu, było dość pustawo – żeby nie powiedzieć całkiem pusto – szczególnie w pociągach kursujących lokalnie, w bliskim regionie. Zdecydowanie puściej niż kiedy dojeżdżam do pracy w dzień powszedni. Żeby nie być gołosłowną załączam zdjęcia.

Zdecydowanie więcej osób było w pociągu dalekobieżnym – na trasie Ełk – Wrocław, bo większość wyprawy z Łodzi do Sieradza tym pociągiem pokonałam. Podróżni to były najczęściej osoby pojedyncze, bądź podróżujące po dwie osoby. Większych rodzin nie spotkałam. Więcej niż zazwyczaj było osób starszych, często wyjściowo ubranych. Ci chyba mogli, podobnie jak ja podróżować żeby odwiedzić bliskich zmarłych. Trudno mówić o tłoku. W podróży powrotnej – pociągiem regionalnym – napotkałam mniej osób. Pociąg był prawie pusty.

Zastanawiam się z czego ten brak popularności kolei jako metody dotarcia do celu w święto rodzinne, jakim jest Wszystkich Świętych może wynikać. Może rodzinnie jeździmy wyłącznie, albo głównie autem? Może trzeba kolej zaprezentować w większym stopniu jako możliwość, alternatywę dla stania w korku i narażanie się na występy kierowców amatorów – co przy takich okazjach się przecież zdarza. To była w moim przypadku motywacja do wybrania pociągu. Popijając smaczną kawusię mogłam spokojnie przeczytać to co przeczytać należało. I dotarłam na miejsce bez stresu, sporo szybciej i wygodniej niż czymkolwiek innym. Cała podróż na trasie Łódź Fabryczna – Sieradz zajęła mi bagatela 1 godzinę, 9 minut, a z powrotem godzinkę i pół. Nic tylko jeździć pociągiem.

Modlitwa Urbanisty

W odpowiedzi na prośbę Piotra Abramczyka z LSM Polska – Światowego Ruchu Katolików na rzecz Środowiska napisałam ostatnio coś na kształt Modlitwy Urbanisty. Dzielę się z Wami – może okaże się przydatna dla kogoś jeszcze poza mną samą. W oczywisty sposób inspiracji oraz źródeł dla tego króciutkiego Tekstu należy poszukiwać w Papieskiej Encyklice Laudato Si – do lektury której gorąco zachęcam.

Boże chroń nas, jesteśmy Twoi, chcemy z Tobą zbawiać świat!

Obdarz nas umiejętnością opieki nad środowiskiem, które zostało nam powierzone na krótki czas, tak abyśmy mogli je przekazać nienaruszone naszym dzieciom i wnukom,

Pozwól nam się ogrzać zimą bez narażania zasobów przyrody,

Pozwól nam brać z Ciebie przykład i wykorzystywać surowce, w tym paliwa kopalne na Twoje podobieństwo – dla Tworzenia, miast je bezpowrotnie niszczyć,

Pomóż nam zmienić istniejący model konsumpcji w bardziej racjonalne wykorzystanie zasobów,

Spraw byśmy umieli się dzielić i wspólnie budować naszą codzienność,

Spraw by chęć zysku i bogacenia się nie kierowała myślami rządzących,

Daj im umiejętność negocjacji, tak aby dobro ludzi i wszystkich stworzeń było ważniejsze od woli wygranej i walki,

Obdarz polityków darem opierania się pokusom dominacji i władzy, podaruj im umiejętność służenia, dla sprawiedliwego zaspokojenia potrzeb wszystkich, w tym tych najuboższych,

Spraw abyśmy nauczyli się oszczędzać, po to aby dla wszystkich starczyło,

Zmień nasze wakacyjne marzenia i aspiracje w chęć podziwiania przyrody niekoniecznie odległej i doceniania piękna lokalnych wspaniałości, tak abyśmy chcieli mniej ale jednocześnie więcej dla piękna ducha i budowania wspólnoty,

Daj nam umiejętność cieszenia się małym i bliskim, bez dalekich podróży bez koniecznego powodu,

Spraw abyśmy nauczyli się obcować z przyrodą bez pozostawiania po sobie śmieci i zaśmiecania krajobrazu chaotycznie wznoszonymi budowlami,

Naucz nas współżyć w mieście, we wspólnocie, i pozostawiać tereny naturalne dla stworzenia, produkcji żywności i energii i rekreacji,

Oszczędź nas od konsekwencji naszych własnych działań w postaci gwałtownych zjawisk atmosferycznych na skutek zmiany klimatu, daj nam mądrość i roztropność abyśmy zaprzestali kontynuacji tychże działań,

Naucz nas chcieć mniej, doceniać to co już mamy i tym mądrze gospodarować,

Naucz nas skromności w zajmowaniu przestrzeni, pozwól aby nasza skromność manifestowała się w chęci poruszania się wolniej i czucia i widzenia więcej,

Zabierz od nas lęk przed otwarciem się na innych w pociągu, tramwaju, autobusie, na rowerze i na chodniku. Pozwól nam cieszyć się duchem miasta i bliskością innych ludzi,

Pozwól nam spotkać innych ludzi poprzez możliwość wspólnego siedzenia na ławce i podziwiania piękna starodrzewu, Naucz nas dbać o zieleń która została nam powierzona.

Zabierz Panie od nas odwieczny lęk przed potęgą natury, zamiast tego podaruj nam umiejętność dbania o rośliny, zwierzęta, ptaki, insekty i ich bioróżnorodność,

Naucz nas kochać i opiekować się naszymi mniejszymi braćmi i pozwól nam współżyć, także w miastach,

Naucz nas nie jeść naszych braci i wykorzystywać inne pokarmy dla zaspokojenia naszych życiowych potrzeb i zachowania zdrowia,

Naucz nas opieki nad stworzeniem!

Boże chroń nas, jesteśmy Twoi, chcemy z Tobą zbawiać świat!

Cena spektaklu albo nauczmy się dzielić – czyli od konsumeryzmu po idee wymiany

Jak Cię widzą tak Cię piszą – to stare przysłowie jest bardzo mocno zakorzenione w naszych rodzimych realiach również współcześnie. Bynajmniej nie nawołując do ignorowania kwestii wizerunku – bo to między innymi sposób wyrażenia naszego stosunku do innych osób w konkretnych sytuacjach społecznych, nie wspominając o potrzebie dostosowania się do wykonywanych aktywności, itd. Jednak mamy z tym stwierdzeniem trochę problem – jako że współczesna kultura konsumeryzmu doprowadziła do wynaturzenia tego powszechnego prawa, narzucając na nas wszystkich wymóg podążania za modą. Oczywiście nie wszyscy się temu wymaganiu ślepo poddają, jednak problem pozostaje. 

Jak twierdzą Christiana Figueres i Tom Rivett-Carnac, uważani za twórców porozumienia paryskiego z 2015 roku, przemysł modowy generuje ogromny ślad węglowy – circa 10% globalnej emisji. Produkcja tekstyliów jest drugą po produkcji ropy gałęzią przemysłu pod względem zanieczyszczenia środowiska. Wraz ze wzrostem konsumpcji i rozwojem mody fast fashion te wskaźniki mogą jeszcze wzrosnąć. Moda jest jednym z najważniejszych elementów budowania wizerunku, obok zakupów produktów typu pojazdy – motocykle, samochody, obok miejsca zamieszkania i urządzeń i gadżetów elektronicznych. W społeczeństwie spektaklu, o którym pisał już Guy Debord w latach 70-tych ubiegłego stulecia definiujemy się poprzez przedmioty. Skądinąd doskonała ilustracja głównych tez tej niedużej książeczki – jakże nadal aktualnej.

Okładka książki Guy’a Debord The Society of the Spectacle 1967

Oczywiście nie wszyscy, bywają wyjątki i współczesna złożoność postaw i wątków kulturowych uwzględnia również całkiem odmienne postawy, ale zaprzeczenie kulturze konsumeryzmu wymaga daleko idącej samoświadomości i bywa rzadko spotykane. O ile oczywiście nie wynika np. z niedostatku, czy wręcz ubóstwa, a co za tym idzie braku możliwości konsumowania. Wtedy jednak może być niedoścignionym marzeniem , ideałem – co też bynajmniej nie jest dobrą prognozą na przyszłość.

Kultura konsumeryzmu stoi w sprzeczności do współcześnie propagowanych modeli takich jak ekonomia cyrkularna, zakładająca wielokrotne wykorzystanie przedmiotów, ograniczenie spożycia dóbr materialnych, ich recycling lub ponowne wykorzystanie.

Zaprzeczenie tego trendu w świecie produkcji odzieży owszem upowszechnia się w tempie bardzo szybkim za sprawą second-handów, wymiany odzieży, popularności ubrań wykonywanych samodzielnie – patrz liczne grupy osób dziergających, ale nadal jest to bardzo niewiele w porównaniu do wpływu reklamy, która skłania tłumy do wydawania pieniędzy na np. niepotrzebne ubrania i gadżety aby tylko podążać za modą. Budżety tych ostatnich są tak ogromne, że pojedyncza osoba musi wykazać się nie lada silną wolą aby nigdy nie poddać się ich presji. I nie zostać klientem, wydając pieniądze pod wpływem impulsu, na rzeczy, które niekoniecznie są nam potrzebne. Oraz takie, które nie są dobrze przemyślanym i świadomym zakupem.

Świadomość możliwości wykorzystania rzeczy używanych stała się trendem samym w sobie. Nikt się już nie wstydzi, że nosi rzeczy używane (przynajmniej wśród osób mi osobiście znanych nie ma chyba nikogo takiego). Od dłuższego czasu prowadzę tego typu rozmowy z własną Córką, która po ukończeniu kierunku Projektowanie ubioru w łódzkiej Akademii Sztuk Pięknych zdecydowanie odmawia przykładania ręki do wytwarzania nowych ubrań właśnie ze względów ekologicznych. I jest moim guru i przewodnikiem po świecie doboru ubrań i korzystania z rzeczy używanych. Nota bene – zapalona malarka oraz świetny fotograf i projektant kostiumów. Portfolio tych ostatnich aktywności niebawem. Pod jej wpływem czuję się absolutnie nie na miejscu, kiedy miałabym kupić coś całkiem nowego. A jeśli już – to przynajmniej staram się te zakupowe decyzje podejmować na skutek rzeczywistej potrzeby. I wybierać rzeczy praktyczne, które mi się nie znudzą i będą przydatne przez dłuższy czas. Z rozmów ze znajomymi Mamami taka postawa (i doświadczenia) nie jest bynajmniej odosobniona. Skądinąd – w czasie nadciągającego milowymi krokami kryzysu – może okazać się nadzwyczaj praktyczna. 

Niezależnie od stacjonarnych second-handów, czy internetowych sklepów z używaną odzieżą, w których można nabyć importy z Europy zachodniej, sporo jest też ostatnio grup pozwalających na wymianę ciuchów czy miejsc gdzie odbywa się sprzedaż garażowa. Albo grup internetowych gdzie można rzeczy odsprzedać/odkupić/oddać za darmo. Nikogo już to nie dziwi – znów – w kręgu osób w którym funkcjonuję, bo może nie jest to ogólnie oczywiste. 

W ten trend wpisuje się najnowsza inicjatywa zaproponowana przez Światowy Ruch Katolików na rzecz Środowiska, która ma za zadanie uczcić Niedzielę św. Franciszka w tym roku obchodzoną pod hasłem “Mniej znaczy więcej. Radość z dzielenia”. Jednym z elementów tej akcji m obok popularyzacji ekologii integralnej, zgodnie z Encykliką Laudato Si opublikowaną w 2015 roku przez Papieża Franciszka, jest organizacja w parafiach tzw. Podzielnika – czyli miejsca, sali, pomieszczenia gdzie parafianie mogą dzielić się i wymieniać konkretnymi rzeczami. Przy czym – ja tutaj o ubraniach jako że podejrzewam że akurat ubraniami przyjdzię się wymieniać najłatwiej. Zresztą takie tradycje pod egidą Caritas już wcześniej były przez polski Kościół organizowane – bardziej jako działania typowo charytatywne. Pomysł szczytny i z pewnością wart wsparcia, tym bardziej że dostępność parafii i patronat Konferencji Episkopatu Polski nadaje działaniu możliwość stania się stałym elementem polskiego krajobrazu/sceny wymiany rzeczy. I tym samym może pozwoli dotrzeć z tego rodzaju pomysłami do tych osób, które dotąd nie miały do czynienia z ideami gospodarki cyrkularnej  – niekiedy uznając je za jakieś lewicujące wymysły czy kolejne nowinki/pomysły młodych (czytaj nie bardzo dojrzałych) ludzi. Ufam że się przyjmie i trzymam kciuki.

A może się uda…

Zielony kolor robi ostatnio oszałamiającą karierę. Na poziomie UE mamy Europejski Zielony Ład i caly szereg innych dokumentów, na poziomie lokalnej polityki ostatnio w np. Łodzi promujemy Zieloną Niepodległość. Sami sprawdźcie jak np. popularna jest nazwa “zielony zakątek”, tudzież wszelkie inne zielone inicjatywy. Ekologia robi karierę na wszelkich możliwych frontach – od działań rzeczywistych i bardzo potrzebnych po typowe tzw. greenwashing. Daleko od sarkazmu i pozostając w sferze pozytywnych intencji i oczekiwań chciałoby się aby mieszkańcy dużych miast dla rzeczywistego poszukiwania tejże zieleni nie emigrowali na ich obrzeża. Niestety ta przypadłość dotyka wszystkie aglomeracje i ich ośrodki centralne – przy czym w przypadku niektórych – w tym Łodzi – jest to bardzo widoczne.

Co robić żeby ten trend odwrócić? Odpowiedź wydaje się dość intuicyjna i prosta – spowodować żeby ludzie w mieście znów chcieli mieszkać. Przywrócić do miasta aktywność, stworzyć warunki do chodzenia, pracy, robienia zakupów, prowadzenia aktywności gospodarczej. Jednak jest tych elementów wiele, a ich złożoność czyni zadanie nieco skomplikowanym. Jednocześnie wiedza na temat tego co robić należy nie jest bardzo skomplikowana i leży w zasięgu ręki, uczymy tego naszych studentów. I wyniki jednego takiego właśnie doświadczenia edukacyjnego chciałabym poniżej pokazać.

Projekt o którym mowa powstał jako praca semestralna na Wydziale Architektury Politechniki Warszawskiej, w ramach przedmiotu Urban Planning for the Society of Knowledge i warsztatu współorganizowanego wspólnie z Queensland University of Technology, Surabaya School of Architecture i Politechniką Łódzką oraz kilkoma innymi instytucjami. Rezultaty prezentowane były podczas World Urban Forum w Katowicach, o czym już tutaj pisałam.

Chciałabym zwrócić Waszą uwagę na kilka wersji alternatywnej rzeczywistości możliwych dla wschodniej części obszaru nazywanego szumnie Nowym Centrum Łodzi, które stało się przedmiotem zainteresowania w pracach studenckich.

1. Pierwsza z prac zatytułowana New Fabryczna District – mniej może szumna nazwa niż Nowe Centrum Łodzi – to bardzo ciekawa propozycja inspirowana trochę kampanią proponowaną podczas pandemii przez koleje niemieckie, a polegającą na promowaniu lokalnej turystyki zamiast lotów samolotem i zwiedzania odległych stron świata. Autorki w dowcipny sposób zaproponowały nasze rodzime miejsca jako podobnie mogące zastąpić widoki znane z turystycznych folderów i billboardów. Dla mnie bomba. Zostało to uzupełnione bogatą siatką połączeń pieszych – jako że skoro promujemy ruch kolejowy to auta nam niekoniecznie potrzebne – oraz dodatkowo wzmocnieniem sieci połączeń tramwajowych i rowerowych. Mnie się bardzo te rozwiązania podobają. Choć nie ukrywam że są rewolucyjne w swojej prostocie. Szczególnie, że pewnego istniejącego obecnie elementu infrastruktury na tych obrazkach brakuje. Ciekawe czy ktoś zauważy którego…

Prezentacja projektu – zadanie brzmiało: opowiedz o swoim projekcie w pięć minut :-). Autorki: Marta Cygan, Julia Krawczyk

2. Propozycja druga pod tytułem New Łódź Fabryczna albo PTAK Fabryczna to propozycja lokalizacji w bezpośrednim sąsiedztwie dworca centrum mody i designu. Poparta bardzo starannymi i całościowymi analizami propozycja de facto przeniesienia do centrum miasta i regionu obiektów które obecnie zlokalizowane są w pobliskim Rzgowie od wielu lat jest pomysłem, który wydaje mi się straconą szansą dla stolicy regiony. Autorki chyba po raz kolejny czytały mi w myślach ale dokładnie takie rozwiązanie zaproponowały. Zresztą nie był to pierwszy taki projekt dla tego miejsca – już wcześniej przy okazji współpracy z Biurem Architekta Miasta podobne pomysły się pojawiały. Bardzo ładny projekt, starannie dopracowany, interesujące przestrzenie publiczne i wysokiej klasy wizualizacje.

Jedna z plansz projektu Ptak Łódź, autorki: Alicja Skowrońska i Maria Kot

3. Propozycja numer trzy dotyczyła popularnego ostatnio hasła urban farming. Autorki zaproponowały cały system jak wprowadzić w istniejące struktury zabudowy w tej części miasta, a może nawet szerzej, możliwość upraw, które mogłyby posłużyć zaspokojeniu bieżących potrzeb spożywczych mieszkańców. Jednocześnie czyniąc bezpośrednie sąsiedztwo stacji kolejowej i zlokalizowaną obok zabudowę poprzemysłową/po-transportową centrum tego zalożenia. Niewątpliwą wartością tego projektu jest dość ciekawy sposób budowania nowych bloków zabudowy mieszkaniowej o interesującej typologii – nawiązującej do organicznego charakteru narracji. I artystyczna forma prezentacji, która celowo wykorzystuje elementy plastyczne kojarzące się z dziecięcym marzeniem o uprawianiu własnego ogródka. Zresztą zobaczcie sami propozycja nazywa się FARM-TABLE : ŁÓDŹ FABRYCZNA DISTRICT: Revitalization through Urban Farming and Greenspaces

Jedna z plansz projektu. Autorki: Marzena Nowobilski, Vera Platanowa

4. Praca numer cztery – Centrum zarządzania migracjami – stara się proponować rozwiązanie w reakcji na palące problemy wynikające z konfliktu na Ukrainie i ogólnie potrzeby organizacji integracji osób przyjeżdżających do naszego kraju i miasta z zagranicy. Zaproponowane w ramach projektu centrum dla osób przyjeżdżających jako podstawowy cel miałoby poszukiwanie możliwości wsparcia dla przybyszów tak aby możliwa była ich integracja społeczna, znalezienie pracy i prowadzenie normalnego życia. Stąd w ramach projektu znalazły się sale warsztatowe, centrum doradztwa zawodowego, miesce gdzie cudzoziemcy mogliby uczyć się języka polskiego, warsztaty i gastronomia pozwalająca oferować produkty kuchni samym gościom i lokalnym mieszkańcom. Calość miałaby nie generowac barier, a lokalizacji w centrum miasta i w pobiżu dworca wpisuje się doskonale w te wymagania.

Rozmieszczenie funkcji w ramach projektu. Autorki: Shyle Bayrak i Darya Golod

5. Ostatni z prezentowanych projektów proponuje utworzenie w sąsiedztwie dworca Łódź Fabryczna “Centrum Przemysłów Kreatywnych” wykorzystując już przecież istniejący w Łodzi potencjał szkół wyższych o profilu artystycznym i twórczym, a także cały szereg różnych aktywności, które się w ten trend wpisują. Zaproponowany w ramach tego projektu bardzo czytelny i klarowny układ przestrzeni publicznych który porządkuje przestrzeń tego fragmentu miasta nawiązując przy tym do tradycji organizacji przestrzeni w sąsiadujących obszarach zabudowy mieszkalnej z końca 19-tego i początków 20 wieku pozwoliłby na wykreowanie przestrzeni typowo miejskich, które pozwoliłyby stać się tłem dla całkowicie współczesnego życia miejskiego. Struktura tradycyjnego miasta, kontynuacja skali zabudowy i charakteru przestrzeni miejskich o wysokim wskaźniku integracji wewnętrznej i z terenami sąsiadującymi byłyby dla tego fragmentu miasta błogosławieństwem, i pozwoliłby na uzyskanie wartościowej zabudowy – scenografii dla teatru miejskiego życia.

Deatl przestrzeni publicznej. Autorzy: Tringa Morina, Arneaud Bleas
Masterplan. Autorzy: Tringa Morina, Arneaud Bleas

Cechą wspólną wszystkich powyżej pokazanych propozycji jest znaczny udział terenów zielonych służących wypełnianiu usług ekosystemu.- od regulacyjnych jak retencja czy zapobieganie miejskiej wyspy ciepła po usługi kulturowe. Drugim z celów było zachowanie lokalnego dziedzictwa. Trzecim – stwoerzenie atrakcyjnych przestrzeni miejskich. Każdemu z projektów towarzyszył scenariusz możliwego udziału społecznego – takiego prowadzenia procesu projektowego aby poszukać możliwości zaangażowania mieszkańców dla poznania ich opinii, spełnienia oczekiwań i docelowo – uzyskania akceptacji dla proponowanych rozwiązań.

Obraz firmujący post – zdjęcie z wystawy prac studenckich podczas Worls Urban Forum w Katowicach.